Arılar yalnızca bal üretmez; çiçekler arasında polen taşıyarak bitkilerin döllenmesini, yani tozlaşmayı sağlar. Birçok bitki meyve ve tohum verebilmek için bu yardıma ihtiyaç duyar.
Sofralarımızdaki etkisi
Birleşmiş Milletler'e bağlı kuruluşların raporlarına göre, dünyada önde gelen gıda bitkisi türlerinin yaklaşık dörtte üçü bir ölçüde hayvan tozlaşmasından yararlanır. Elma, kiraz, badem, kabak ve çilek gibi ürünlerin verimi ve kalitesi tozlaşmacılarla doğrudan bağlantılıdır.
Yalnızca bal arıları değil
Dünyada binlerce arı türü vardır ve bunların büyük çoğunluğu yaban arılarıdır. Bombus arıları, yalnız yaşayan arılar, kelebekler, bazı kuşlar ve yarasalar da önemli tozlaşmacılardır.
Tozlaşmacıları tehdit edenler
- Doğal yaşam alanlarının kaybı
- Bazı tarım ilaçlarının yanlış ya da aşırı kullanımı
- Hastalıklar ve parazitler
- İklim değişikliği
Arılar için neler yapabiliriz?
- Balkon ya da bahçede lavanta, kekik, biberiye gibi arı dostu bitkiler yetiştirin.
- Bahçede ilaç kullanımını en aza indirin.
- Sıcak günlerde arılar için küçük çakıllı bir su kabı bırakın.
- Yerel arıcılardan bal alarak onları destekleyin.
Küçük görünen bu canlılar, aslında doğanın ve tarımın sessiz kahramanlarıdır.
Bal arısı kolonisi nasıl çalışır?
Bir bal arısı kolonisi tek bir canlı gibi işleyen sıkı bir iş bölümüne dayanır. Kolonide yumurtlayan tek bir kraliçe, sayıları yazın on binleri bulan dişi işçi arılar ve görevi kraliçeyi döllemek olan erkek arılar bulunur. İşçi arıların görevleri yaşlarına göre değişir: genç arılar petekleri temizler, larvaları besler ve bal mumu üretir; daha yaşlı arılar ise kovan dışına çıkarak nektar, polen, su ve reçine toplar. Yaz aylarında yoğun çalışan bir işçi arının ömrü genellikle yalnızca birkaç haftadır. Arıların birbirine besin kaynağının yönünü ve uzaklığını "dans" ederek anlattığını ortaya koyan Avusturyalı bilim insanı Karl von Frisch, bu çalışmaları nedeniyle 1973'te Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'nü paylaştı. Sallanma dansı denen bu hareketlerde dansın açısı güneşe göre yönü, süresi ise uzaklığı bildirir.
Tozlaşmanın ekonomik değeri
Tozlaşmacıların önemi yalnızca doğa açısından değil, ekonomi açısından da ölçülebilir. Hükümetlerarası Biyoçeşitlilik ve Ekosistem Hizmetleri Platformu'nun (IPBES) 2016'da yayımladığı tozlaşmacılar değerlendirmesine göre, dünya genelinde tozlaşmacılara doğrudan bağlı yıllık tarımsal üretimin değeri 235 ile 577 milyar ABD doları arasında tahmin ediliyor. Aynı rapor, küresel ürün hacminin yüzde 5 ile 8'inin doğrudan hayvan tozlaşmasına bağlı olduğunu ve bu payın son on yıllarda arttığını belirtiyor. Tozlaşmaya bağımlı ürünler arasında vitamin, mineral ve antioksidan açısından zengin meyve, sebze ve kabuklu yemişlerin öne çıkması da önemli bir ayrıntı. Yani tozlaşmacıların azalması yalnızca üretim miktarını değil, beslenmenin çeşitliliğini ve kalitesini de etkileyebilir. Bu nedenle birçok ülke arıcıları ve yaban tozlaşmacıları koruyan ulusal eylem planları hazırladı.
Arı kayıpları: Varroa, koloni çöküşü ve tarım ilaçları
2000'li yılların ortasında ABD'deki arıcılar, kovanlardaki işçi arıların kısa sürede ortadan kaybolduğu ve geride kraliçe ile yavruların kaldığı bir tablo bildirdi. "Koloni çöküş bozukluğu" adı verilen bu durum, arı sağlığına dikkat çekti. Bugün araştırmacılar kayıpların tek bir nedeni olmadığı görüşünde birleşiyor. En büyük tehditlerden biri, bal arılarının kanıyla değil yağ dokusuyla beslenen ve virüs taşıyan Varroa destructor akarı. Buna beslenme yetersizliği, yaşam alanı kaybı ve bazı tarım ilaçları ekleniyor. Avrupa Birliği, Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi'nin (EFSA) arılar için risk tespit ettiği değerlendirmelerin ardından üç neonikotinoid etken maddenin (imidakloprid, klotianidin ve tiametoksam) açık alanda kullanımını 2018'de yasakladı. Uzmanlar, arıcıların düzenli akar kontrolünü ve çiftçilerle ilaçlama zamanlaması konusunda iş birliğini en etkili önlemler arasında sayıyor.
20 Mayıs Dünya Arı Günü
Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, Aralık 2017'de aldığı kararla 20 Mayıs'ı Dünya Arı Günü ilan etti ve gün ilk kez 2018'de kutlandı. Tarih rastgele seçilmedi: 20 Mayıs, modern arıcılığın öncülerinden sayılan Sloven arıcı Anton Janša'nın doğum günü. 1734'te doğan Janša, Habsburg İmparatoriçesi Maria Theresia döneminde Viyana'da kurulan arıcılık okulunun ilk öğretmeni oldu. Önerinin arkasında da Slovenya vardı; ülke arıcılığı ulusal kültürünün bir parçası olarak görüyor ve geleneksel boyalı kovan ön tahtalarıyla tanınıyor. BM'nin Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), her yıl bu gün vesilesiyle tozlaşmacıların gıda güvenliğindeki rolüne dair farkındalık çalışmaları yürütüyor. Okullarda, belediyelerde ve arıcı birliklerinde düzenlenen etkinlikler, arıların yalnızca bal üreticisi olmadığını hatırlatmayı amaçlıyor.
Bal alırken nelere dikkat etmeli?
Yerel arıcıları desteklemek arılara katkının en kolay yollarından biri, ancak doğru bal seçmek de önemli. Balın kristalleşmesi, yani zamanla donması, çoğu zaman sahte olduğunun değil, doğal yapısının bir sonucudur; kristalleşme hızı balın içindeki glikoz ve früktoz oranına ve saklama sıcaklığına bağlıdır. Bu yüzden "donmayan bal gerçektir" gibi evde yapılan basit testler güvenilir sonuç vermez. Balın gerçekliği ancak akredite laboratuvarlarda yapılan analizlerle anlaşılabilir. Türkiye'de Tarım ve Orman Bakanlığı, gıda denetimlerinde taklit ya da tağşiş tespit edilen ürünleri kamuoyuyla paylaşıyor; bu listeye göz atmak bilinçli alışverişe yardımcı olur. Etiketteki üretici bilgisi, parti numarası ve analiz belgesi sunan arıcılar tercih edilebilir. Ayrıca bir yaşından küçük bebeklere botulizm riski nedeniyle bal verilmemesi, sağlık kuruluşlarının ortak önerisidir.
Bal arısı dışındaki tozlaşmacılar
Bal arısı en bilinen tozlaşmacı olsa da tek kahraman değildir. Bombus arıları, kanat kaslarını titreştirerek çiçeğin polenini sarsıp dökebilir; "titreşimli tozlaşma" denen bu yöntem domates ve patlıcan gibi bitkiler için özellikle etkilidir. Bu nedenle seralarda domates tozlaşması için ticari olarak yetiştirilen bombus kolonileri kullanılır. Duvar arıları gibi yalnız yaşayan türler ise meyve bahçelerinde, özellikle ilkbaharın serin günlerinde etkili tozlaşmacılardır. Bahçeye birkaç delikli tahta ya da içi boş kamışlardan oluşan bir "arı oteli" asmak, bu türlere yuva olanağı sunar. Çiçekli şeritler bırakmak ve çimi her hafta biçmemek de yaban arılarının besin bulmasını kolaylaştırır.
Kaynaklar: FAO, IPBES Tozlaşmacılar Değerlendirme Raporu.
Kaynaklar ve ileri okuma
- IPBES (2016), Assessment Report on Pollinators, Pollination and Food Production
- Birleşmiş Milletler, "World Bee Day – 20 May" sayfası
- Avrupa Komisyonu, neonikotinoidlerin açık alanda kullanım yasağı (2018)
- RHS (Royal Horticultural Society), "Bees and other pollinators" rehberi
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir