Οι μέλισσες δεν παράγουν μόνο μέλι· μεταφέροντας γύρη μεταξύ των λουλουδιών, γονιμοποιούν τα φυτά, μια διαδικασία που ονομάζεται επικονίαση. Πολλά φυτά χρειάζονται αυτή τη βοήθεια για να παράγουν καρπούς και σπόρους.
Ο αντίκτυπος στα τραπέζια μας
Σύμφωνα με εκθέσεις οργάνων των Ηνωμένων Εθνών, περίπου τα τρία τέταρτα των κυριότερων καλλιεργειών τροφίμων στον κόσμο επωφελούνται σε κάποιο βαθμό από την επικονίαση από ζώα. Η απόδοση και η ποιότητα καλλιεργειών όπως τα μήλα, τα κεράσια, τα αμύγδαλα, τα κολοκυθάκια και οι φράουλες συνδέονται άμεσα με τους επικονιαστές.
Όχι μόνο οι μέλισσες
Υπάρχουν χιλιάδες είδη μελισσών στον κόσμο, τα περισσότερα από τα οποία είναι άγριες μέλισσες. Οι βομβίνοι, οι μοναχικές μέλισσες, οι πεταλούδες, ορισμένα πουλιά και οι νυχτερίδες είναι επίσης σημαντικοί επικονιαστές.
Απειλές για τους επικονιαστές
- Απώλεια φυσικών οικοτόπων
- Λανθασμένη ή υπερβολική χρήση ορισμένων φυτοφαρμάκων
- Ασθένειες και παράσιτα
- Κλιματική αλλαγή
Τι μπορούμε να κάνουμε για τις μέλισσες;
- Καλλιεργήστε φυτά φιλικά προς τις μέλισσες, όπως λεβάντα, θυμάρι και δεντρολίβανο στο μπαλκόνι ή στον κήπο σας.
- Κρατήστε τη χρήση φυτοφαρμάκων στον κήπο στο ελάχιστο.
- Τις ζεστές μέρες, αφήστε ένα ρηχό πιάτο με νερό και βότσαλα για τις μέλισσες.
- Υποστηρίξτε τους τοπικούς μελισσοκόμους αγοράζοντας το μέλι τους.
Αυτά τα μικρά πλάσματα είναι, στην πραγματικότητα, οι αθόρυβοι ήρωες της φύσης και της γεωργίας.
Πώς λειτουργεί μια αποικία μελισσών;
Μια αποικία μελισσών βασίζεται σε μια αυστηρή κατανομή εργασίας που την κάνει να λειτουργεί σχεδόν σαν ένας ενιαίος οργανισμός. Περιέχει μία βασίλισσα που γεννά αυγά, εργάτριες μέλισσες των οποίων ο αριθμός φτάνει τις δεκάδες χιλιάδες το καλοκαίρι, και αρσενικούς κηφήνες των οποίων ο ρόλος είναι να ζευγαρώνουν με μια βασίλισσα. Τα καθήκοντα μιας εργάτριας αλλάζουν με την ηλικία: οι νεαρές μέλισσες καθαρίζουν την κηρήθρα, ταΐζουν τις προνύμφες και παράγουν κερί, ενώ οι μεγαλύτερες μέλισσες εγκαταλείπουν την κυψέλη για να συλλέξουν νέκταρ, γύρη, νερό και ρητίνη. Τους πολυάσχολους καλοκαιρινούς μήνες, μια εργάτρια μέλισσα ζει συνήθως μόνο για λίγες εβδομάδες. Ο Αυστριακός επιστήμονας Καρλ φον Φρις, ο οποίος έδειξε ότι οι μέλισσες λένε η μία στην άλλη την κατεύθυνση και την απόσταση μιας πηγής τροφής «χορεύοντας», μοιράστηκε το βραβείο Νόμπελ Φυσιολογίας ή Ιατρικής το 1973 εν μέρει για αυτό το έργο. Στον λεγόμενο χορό της ουράς (waggle dance), η γωνία του χορού σε σχέση με τον ήλιο σηματοδοτεί την κατεύθυνση και η διάρκειά του σηματοδοτεί την απόσταση.
Η οικονομική αξία της επικονίασης
Η σημασία των επικονιαστών μπορεί να μετρηθεί όχι μόνο με οικολογικούς αλλά και με οικονομικούς όρους. Σύμφωνα με την αξιολόγηση των επικονιαστών που δημοσιεύθηκε το 2016 από τη Διακυβερνητική Πλατφόρμα Επιστήμης-Πολιτικής για τη Βιοποικιλότητα και τις Υπηρεσίες Οικοσυστημάτων (IPBES), η ετήσια αξία της παγκόσμιας γεωργικής παραγωγής που συνδέεται άμεσα με τους επικονιαστές εκτιμάται μεταξύ 235 και 577 δισεκατομμυρίων δολαρίων ΗΠΑ. Η ίδια έκθεση αναφέρει ότι μεταξύ 5 και 8 τοις εκατό του παγκόσμιου όγκου παραγωγής καλλιεργειών αποδίδεται άμεσα στην επικονίαση από ζώα και ότι αυτό το μερίδιο έχει αυξηθεί τις τελευταίες δεκαετίες. Είναι επίσης μια σημαντική λεπτομέρεια ότι οι καλλιέργειες που εξαρτώνται από την επικονίαση περιλαμβάνουν φρούτα, λαχανικά και ξηρούς καρπούς που είναι πλούσιοι σε βιταμίνες, μέταλλα και αντιοξειδωτικά. Με άλλα λόγια, μια μείωση των επικονιαστών θα μπορούσε να επηρεάσει όχι μόνο την ποσότητα των τροφίμων που παράγονται αλλά και την ποικιλομορφία και την ποιότητα της διατροφής μας. Για τον λόγο αυτό, πολλές χώρες έχουν καταρτίσει εθνικά σχέδια δράσης που προστατεύουν τους μελισσοκόμους και τους άγριους επικονιαστές.
Απώλειες μελισσών: Varroa, κατάρρευση αποικίας και φυτοφάρμακα
Στα μέσα της δεκαετίας του 2000, μελισσοκόμοι στις Ηνωμένες Πολιτείες ανέφεραν κυψέλες στις οποίες οι εργάτριες μέλισσες εξαφανίστηκαν μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα, αφήνοντας πίσω τη βασίλισσα και τον γόνο. Αυτό το φαινόμενο, που ονομάστηκε «διαταραχή κατάρρευσης αποικίας», εφίστησε την προσοχή στην υγεία των μελισσών. Σήμερα οι ερευνητές συμφωνούν σε γενικές γραμμές ότι οι απώλειες δεν έχουν μία μόνο αιτία. Μία από τις μεγαλύτερες απειλές είναι το ακάρεο Varroa destructor, το οποίο τρέφεται με το λιπώδες σώμα των μελισσών αντί για το αίμα τους και μεταφέρει ιούς. Η κακή διατροφή, η απώλεια οικοτόπων και ορισμένα φυτοφάρμακα προστίθενται στην πίεση. Αφού οι αξιολογήσεις της Ευρωπαϊκής Αρχής για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA) εντόπισαν κινδύνους για τις μέλισσες, η Ευρωπαϊκή Ένωση απαγόρευσε την εξωτερική χρήση τριών νεονικοτινοειδών δραστικών ουσιών (ιμιδακλοπρίδη, κλοθειανιδίνη και θειαμεθοξάμη) το 2018. Οι ειδικοί παραθέτουν την τακτική παρακολούθηση των ακάρεων από τους μελισσοκόμους και τη συνεργασία με τους αγρότες σχετικά με τον χρόνο ψεκασμού μεταξύ των πιο αποτελεσματικών μέτρων.
20 Μαΐου: Παγκόσμια Ημέρα Μέλισσας
Σε ψήφισμα που υιοθετήθηκε τον Δεκέμβριο του 2017, η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών κήρυξε την 20ή Μαΐου ως Παγκόσμια Ημέρα Μέλισσας, και η ημέρα γιορτάστηκε για πρώτη φορά το 2018. Η ημερομηνία δεν επιλέχθηκε τυχαία: η 20ή Μαΐου είναι τα γενέθλια του Άντον Γιάνσα, ενός Σλοβένου μελισσοκόμου που θεωρείται ένας από τους πρωτοπόρους της σύγχρονης μελισσοκομίας. Γεννημένος το 1734, ο Γιάνσα έγινε ο πρώτος δάσκαλος στη σχολή μελισσοκομίας που ιδρύθηκε στη Βιέννη υπό την αυτοκράτειρα Μαρία Θηρεσία των Αψβούργων. Η Σλοβενία βρισκόταν επίσης πίσω από την πρόταση· η χώρα βλέπει τη μελισσοκομία ως μέρος της εθνικής της κουλτούρας και είναι γνωστή για τα παραδοσιακά ζωγραφισμένα μπροστινά πάνελ των κυψελών της. Κάθε χρόνο αυτή την ημέρα, ο Οργανισμός Τροφίμων και Γεωργίας (FAO) του ΟΗΕ πραγματοποιεί δραστηριότητες ευαισθητοποίησης σχετικά με τον ρόλο των επικονιαστών στην επισιτιστική ασφάλεια. Εκδηλώσεις που πραγματοποιούνται σε σχολεία, δήμους και ενώσεις μελισσοκόμων στοχεύουν να υπενθυμίσουν στους ανθρώπους ότι οι μέλισσες είναι κάτι πολύ περισσότερο από παραγωγοί μελιού.
Τι να προσέξετε όταν αγοράζετε μέλι
Η υποστήριξη των τοπικών μελισσοκόμων είναι ένας από τους ευκολότερους τρόπους για να βοηθήσετε τις μέλισσες, αλλά η επιλογή του σωστού μελιού έχει επίσης σημασία. Η κρυστάλλωση, ο τρόπος με τον οποίο το μέλι πήζει με την πάροδο του χρόνου, είναι συνήθως σημάδι της φυσικής του σύνθεσης και όχι απάτης· το πόσο γρήγορα κρυσταλλώνει εξαρτάται από την αναλογία γλυκόζης προς φρουκτόζη στο μέλι και από τη θερμοκρασία αποθήκευσης. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο απλά τεστ στο σπίτι όπως «το πραγματικό μέλι δεν πήζει ποτέ» δεν δίνουν αξιόπιστα αποτελέσματα. Το αν το μέλι είναι γνήσιο μπορεί να προσδιοριστεί μόνο από αναλύσεις που πραγματοποιούνται σε διαπιστευμένα εργαστήρια. Στην Τουρκία, το Υπουργείο Γεωργίας και Δασών δημοσιεύει προϊόντα που διαπιστώνεται ότι είναι παραποιημένα ή νοθευμένα σε ελέγχους τροφίμων, και ο έλεγχος αυτής της λίστας βοηθά τους ανθρώπους να ψωνίζουν με μεγαλύτερη επίγνωση. Μπορεί να προτιμηθούν μελισσοκόμοι που παρέχουν λεπτομέρειες παραγωγού, αριθμό παρτίδας και πιστοποιητικό ανάλυσης στην ετικέτα. Οι υγειονομικές αρχές συμφωνούν επίσης ότι το μέλι δεν πρέπει να δίνεται σε μωρά κάτω του ενός έτους λόγω του κινδύνου αλλαντίασης.
Επικονιαστές εκτός από τις μέλισσες
Η μέλισσα μπορεί να είναι ο πιο γνωστός επικονιαστής, αλλά δεν είναι ο μόνος ήρωας. Οι βομβίνοι μπορούν να δονήσουν τους μύες πτήσης τους για να τινάξουν τη γύρη από ένα λουλούδι· αυτή η μέθοδος, που ονομάζεται «επικονίαση με δόνηση» (buzz pollination), είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική για φυτά όπως οι ντομάτες και οι μελιτζάνες. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι εμπορικά εκτρεφόμενες αποικίες βομβίνων χρησιμοποιούνται για την επικονίαση ντοματών σε θερμοκήπια. Μοναχικά είδη όπως οι μέλισσες-κτίστες (mason bees) είναι αποτελεσματικοί επικονιαστές σε οπωρώνες, ειδικά τις δροσερές μέρες της άνοιξης. Το κρέμασμα ενός «ξενοδοχείου μελισσών» φτιαγμένου από ένα τρυπημένο κομμάτι ξύλου ή κούφια καλάμια στον κήπο δίνει σε αυτά τα είδη ένα μέρος για να φωλιάσουν. Το να αφήνετε λωρίδες με λουλούδια και να μην κουρεύετε το γκαζόν κάθε εβδομάδα διευκολύνει επίσης τις άγριες μέλισσες να βρουν τροφή.
Πηγές: FAO, Έκθεση Αξιολόγησης Επικονιαστών IPBES.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- IPBES (2016), Έκθεση Αξιολόγησης για τους Επικονιαστές, την Επικονίαση και την Παραγωγή Τροφίμων
- Ηνωμένα Έθνη, σελίδα "Παγκόσμια Ημέρα Μέλισσας – 20 Μαΐου"
- Ευρωπαϊκή Επιτροπή, απαγόρευση εξωτερικής χρήσης νεονικοτινοειδών (2018)
- RHS (Royal Horticultural Society), οδηγός "Μέλισσες και άλλοι επικονιαστές"
Αφήστε ένα σχόλιο
Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *