Volkan, yer kabuğunun altındaki erimiş kayacın (magma) gazlar ve kül ile birlikte yüzeye çıktığı açıklık ve bu açıklığın etrafında zamanla biriken dağdır. Magma yüzeye ulaştığında lav adını alır. Dünya'da tarihsel dönemlerde faaliyet göstermiş yaklaşık 1.300 volkan bulunduğu tahmin edilir; okyanus tabanlarındaki volkanlar ise bu sayının çok üzerindedir.
Volkanlar nerede oluşur?
- Dalma-batma zonları: Bir levhanın diğerinin altına daldığı yerlerde, örneğin Pasifik Okyanusu'nu çevreleyen ve "Ateş Çemberi" denen kuşakta, dünyadaki etkin volkanların büyük kısmı bulunur.
- Açılan sınırlar: Levhaların birbirinden uzaklaştığı okyanus ortası sırtlarında ve Doğu Afrika Rift Vadisi gibi bölgelerde magma yükselir. İzlanda, Atlas Okyanusu ortası sırtının karada görülebildiği nadir yerlerdendir.
- Sıcak noktalar: Levha sınırlarından uzakta, derinden yükselen sıcak malzemenin oluşturduğu volkanlar. Hawaii adaları bunun en bilinen örneğidir.
Sakin ve patlayıcı püskürmeler
Bir püskürmenin karakterini büyük ölçüde magmanın yapısı belirler. Akışkan, silika oranı düşük magma gazların kolayca kaçmasına izin verir; Hawaii'deki gibi akan lav nehirleri oluşur. Yapışkan, silika oranı yüksek magmada ise gazlar sıkışıp basınç birikir ve sonunda şiddetli patlamalar yaşanır. Bu patlamalar, kilometrelerce yükselen kül sütunları ve saatte yüzlerce kilometre hızla ilerleyebilen, son derece tehlikeli kızgın gaz ve kül akıntıları (piroklastik akıntılar) üretebilir.
Tarihin ünlü patlamaları
- Vezüv (MS 79): İtalya'da Pompeii ve Herculaneum kentlerini kül ve piroklastik akıntılar altında bıraktı.
- Tambora (1815): Endonezya'daki bu patlama kayıtlı tarihin en büyüklerinden biridir; atmosfere yayılan parçacıklar ertesi yıl Kuzey Yarımküre'de "yazsız yıl" olarak anılan soğuk havaya katkıda bulundu.
- Krakatau (1883): Patlamanın sesi binlerce kilometre öteden duyuldu ve büyük tsunamilere yol açtı.
- St. Helens Dağı (1980): ABD'de dağın yan tarafının çökmesiyle başlayan yanal patlama, volkanbilimde çok şey öğretti.
Volkanlar nasıl izlenir?
Bilim insanları volkanları sismometrelerle küçük depremleri, GPS ve uydu radarıyla zemindeki şişmeleri, gaz ölçerlerle kükürt dioksit gibi gazlardaki değişimleri izleyerek takip eder. Bu veriler, bir püskürmenin tam zamanını kesin olarak söylemeye yetmese de riskin arttığını gösterebilir ve yetkililerin zamanında tahliye kararı almasını sağlayabilir.
Volkanların faydaları
Volkanik topraklar çok verimlidir; bu yüzden birçok volkanın eteklerinde yoğun tarım yapılır. Jeotermal enerji, kaplıcalar ve bazı değerli mineraller de volkanik faaliyetle ilişkilidir. Uzun jeolojik zaman ölçeğinde volkanlar, atmosferin ve okyanusların oluşumunda da rol oynamıştır.
Volkanik Patlama İndeksi (VEI) nedir?
Depremlerin büyüklüğü için nasıl bir ölçek varsa, volkanik patlamalar için de yaygın olarak Volkanik Patlama İndeksi (VEI) kullanılır. 1982'de volkanbilimciler Chris Newhall ve Stephen Self tarafından önerilen bu ölçek 0'dan 8'e kadar uzanır ve büyük ölçüde püsküren malzemenin hacmine ve patlama sütununun yüksekliğine dayanır.
- Logaritmik yapı: 2 ve üzerindeki her basamak, yaklaşık on kat daha fazla püsküren malzeme anlamına gelir.
- Örnekler: 1991'deki Pinatubo (Filipinler) patlaması VEI 6, 1815'teki Tambora (Endonezya) patlaması VEI 7 olarak sınıflandırılır.
- Süper patlamalar: VEI 8 düzeyindeki patlamalar jeolojik geçmişte yaşanmıştır; ABD'deki Yellowstone'un eski büyük patlamaları bu sınıfa girer.
Volkanlar iklimi nasıl etkiler?
Büyük patlamaların etkisi yalnızca volkanın çevresiyle sınırlı kalmaz. Patlama sütunu stratosfere ulaştığında içerdiği kükürt dioksit, güneş ışığını yansıtan küçük sülfat parçacıklarına dönüşür. Bu parçacıklar aylarca, hatta birkaç yıl havada kalarak yeryüzünü serinletebilir.
NASA'ya göre 1991 Pinatubo patlamasının ardından küresel ortalama sıcaklık sonraki bir iki yıl içinde yaklaşık 0,5 °C düştü. Tambora'nın 1815 patlamasından sonraki yıl, 1816, Avrupa ve Kuzey Amerika'da ürün kayıpları nedeniyle "yazsız yıl" olarak anılır. Bu etkiler geçicidir; volkanik serinleme birkaç yıl içinde ortadan kalkar ve uzun vadeli küresel ısınmayı tersine çevirmez.
Sık sorulan sorular
Etkin, uyuyan ve sönmüş volkan ne demek?
Genel kullanımda etkin volkan yakın tarihte püskürmüş ya da belirti gösteren, uyuyan volkan uzun süredir sessiz ama yeniden püskürebilecek, sönmüş volkan ise artık püskürmesi beklenmeyen volkandır. Bilim insanları bu sınıflandırmanın kesin olmadığını, uzun süre sessiz kalan volkanların da uyanabildiğini vurgular.
Süpervolkan nedir?
Tek bir püskürmede çok büyük miktarda malzeme çıkarabilen volkan sistemlerine verilen popüler addır. Yellowstone bunun en bilinen örneğidir; bu tür dev püskürmeler jeolojik zaman ölçeğinde çok nadirdir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- USGS Volcano Hazards Program – Volcanic Explosivity Index (VEI)
- NASA Earth Observatory – Global Effects of Mount Pinatubo
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir