16. yüzyılın ikinci yarısında İstanbul, dünyanın en kalabalık ve en zengin şehirlerinden biriydi. Bu şehirde, Sultan III. Murad'ın desteğiyle, astronom ve mühendis Takiyüddin Mehmed (1526–1585) tarafından döneminin en gelişmiş gözlemevlerinden biri kuruldu.
Tophane sırtlarında bir gözlemevi
1577'de faaliyete geçen İstanbul Rasathanesi, Tophane sırtlarında, Boğaz'a bakan bir konumdaydı. Gözlemevinde Takiyüddin'in kendi tasarladığı ya da geliştirdiği çok sayıda alet bulunuyordu. Aynı yıllarda Danimarkalı astronom Tycho Brahe de Uraniborg'da gözlemevini kurmuştu ve iki gözlemevindeki aletlerin şaşırtıcı ölçüde benzer olduğu dikkat çeker. Bu benzerlik, İstanbul'un o dönemde dünya biliminin öncü merkezleriyle aynı düzeyde çalıştığını gösterir.
1577 kuyruklu yıldızı
Rasathanenin kuruluş yılında gökyüzünde parlak bir kuyruklu yıldız göründü. Takiyüddin ve ekibi bu kuyruklu yıldızı gözlemledi; o döneme ait Osmanlı minyatürleri, gözlemevinde çalışan astronomları aletleriyle birlikte tasvir eder. Bu minyatürler bugün bilim tarihinin en sevilen görsellerinden biridir.
Saatlerin ustası
Takiyüddin, mekanik saatler üzerine yazdığı eserle de öne çıkar. Bu kitapta ağırlıkla ve yayla çalışan saatlerin yapımını ayrıntılı biçimde anlattı. Gözlemlerde zamanı hassas ölçmenin önemini kavrayan Takiyüddin, dakika ve saniyeyi gösterebilen saatleri astronomide kullanmanın öncülerindendir.
Buhar gücüne erken bir bakış
1551'de yazdığı bir makine kitabında Takiyüddin, buhar jetiyle dönen basit bir türbin tarafından çevrilen bir kebap şişini tasvir etti. Bu düzenek, buhar gücünün mekanik iş için kullanımına dair erken tasvirlerden biri olarak bilim tarihçilerinin ilgisini çeker. Aynı kitapta su pompaları ve kaldırma düzenekleri de yer alır.
Kısa ama parlak bir dönem
Rasathane yalnızca birkaç yıl faaliyette kalabildi ve 1580'de yıktırıldı. Ancak Takiyüddin'in gözlemleri, tabloları ve aletleri, Osmanlı'da bilime verilen değerin ve 16. yüzyıl İstanbul'unun bilimsel birikiminin parlak bir tanığı olarak bugün de araştırılmaktadır.
İstanbul ile Uraniborg: aynı yıllarda iki gözlemevi
Takiyüddin'in İstanbul'daki rasathanesi 1570'lerin ikinci yarısında çalışırken, Danimarkalı gökbilimci Tycho Brahe de 1576'dan itibaren Hven adasında Uraniborg gözlemevini kuruyordu. İki gözlemevi aynı dönemde, benzer büyüklükte aletlerle ve gözlem hassasiyetini artırma hedefiyle çalıştı; tarihçiler bu yüzden ikisini sık sık karşılaştırır. Aralarındaki doğrudan bir bağlantıya dair kesin bir kanıt yoktur; benzerlik, her iki geleneğin de Antik Yunan ve İslam dünyası astronomisinin ortak mirasından beslenmesiyle açıklanır.
Belirgin bir fark sonlarındadır: İstanbul rasathanesi 1580'de yıktırıldı, Uraniborg ise yaklaşık yirmi yıl çalıştı ve Brahe'nin gözlemleri daha sonra Johannes Kepler'in gezegen yasalarına temel oldu.
Gözlem aletleri ve geride kalan eserler
Rasathanenin görünümünü bugün en iyi Şehinşâhnâme'deki ünlü minyatürden biliyoruz. Bu resimde astronomlar; halkalı küre, usturlap, gök küresi ve mekanik saat gibi aletlerin başında çalışırken görülür. Takiyüddin, gözlem zamanını belirlemek için mekanik saati bir ölçüm aracı olarak kullanan ilk astronomlardan biri sayılır.
- Sidretü Müntehe'l-Efkâr: Rasathanedeki gözlemlere dayanan astronomi cetvelleri (zîc).
- el-Kevâkibü'd-dürriyye: Mekanik saatlerin yapımını anlatan eser.
- et-Turuku's-seniyye: Su ve buharla çalışan mekanik düzenekleri anlatan eser.
Şam'dan İstanbul'a: Takiyüddin'in hayatı
Takiyüddin Râsıd, 16. yüzyılın ilk çeyreğinde Şam'da doğdu. Şam ve Kahire'de dinî ilimlerin yanında matematik ve astronomi öğrendi; bir süre Mısır'da ve Suriye'de kadılık yaptı. Bu yıllarda saat yapımı ve mekanik üzerine de çalıştı.
1570 dolayında İstanbul'a geldi ve kısa süre sonra müneccimbaşılığa, yani sarayın baş astronomluğuna getirildi. Rasathane kurma önerisi, Sadrazam Sokullu Mehmed Paşa'nın ve hoca Saadeddin Efendi'nin desteğiyle III. Murad'ın onayını aldı. Rasathanenin 1580'de yıktırılmasından sonra da çalışmalarını sürdürdü ve 1585'te İstanbul'da öldü.
Sık sorulan sorular
Takiyüddin hangi alanlarda çalıştı?
Astronomi, matematik, optik, mekanik ve saat yapımı başta olmak üzere pek çok alanda eser verdi. Ondalık kesirleri astronomik hesaplarda kullanması da dikkat çeken yönlerindendir.
Rasathaneden bugüne bir şey kaldı mı?
Binadan bir iz kalmamıştır; ancak Takiyüddin'in kitapları ve gözlemevini gösteren minyatürler kütüphanelerde korunmaktadır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- TDV İslâm Ansiklopedisi – Takıyyüddin er-Râsıd
- Sayılı, A. (1960). The Observatory in Islam. Türk Tarih Kurumu
- TDV İslâm Ansiklopedisi – "Takıyyüddin er-Râsıd" maddesi
- Salim Aydüz – Takiyüddin hakkındaki makaleler (Muslim Heritage / FSTC)
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir