Στην σουνιτική παράδοση, η περίοδος των πρώτων τεσσάρων χαλιφών που ηγήθηκαν της μουσουλμανικής κοινότητας μετά τον θάνατο του Προφήτη Μωάμεθ το 632 ονομάζεται εποχή των Ρασιντούν (των Ορθώς Καθοδηγούμενων Χαλιφών). Σε αυτά τα περίπου τριάντα χρόνια, το ισλαμικό κράτος εξαπλώθηκε πέρα από την Αραβική Χερσόνησο σε μεγάλο μέρος των εδαφών της Βυζαντινής και της Σασανιδικής αυτοκρατορίας· οι πρώτες μεγάλες εσωτερικές συγκρούσεις έλαβαν επίσης χώρα σε αυτήν την περίοδο.
Τι είναι το χαλιφάτο;
Ο Χαλίφης (khalifa) σημαίνει "διάδοχος" στα αραβικά. Καθώς η προφητεία θεωρούνταν ότι τελείωσε με τον Μωάμεθ, οι χαλίφηδες κληρονόμησαν την πολιτική και διοικητική του ηγεσία, όχι τον προφητικό του ρόλο. Οι πρώτοι τέσσερις χαλίφηδες ανέλαβαν τα καθήκοντά τους με διαφορετικούς τρόπους: Ο Αμπού Μπακρ επιλέχθηκε σε μια συνέλευση των Συντρόφων και έλαβε τον όρκο πίστης τους· ο Ομάρ προτάθηκε από τον Αμπού Μπακρ· ο Ουθμάν επιλέχθηκε από ένα συμβούλιο έξι μελών (shura)· και ο Αλή έγινε χαλίφης μέσω του όρκου του λαού της Μεδίνας. Αυτή η ποικιλία δείχνει τη σημασία της διαβούλευσης και της πίστης στην ισλαμική πολιτική σκέψη.
Αμπού Μπακρ (632–634)
Ο Αμπού Μπακρ, στενός φίλος και πεθερός του Προφήτη, υπηρέτησε για μια σύντομη αλλά κρίσιμη περίοδο. Διατήρησε την ενότητα της Αραβίας καταπνίγοντας τα κινήματα ridda που ξεκίνησαν όταν ορισμένες φυλές αρνήθηκαν να πληρώσουν το ζεκιάτ και εμφανίστηκαν ψευδοπροφήτες μετά τον θάνατο του Προφήτη. Αφού πολλοί απομνημονευτές του Κορανίου σκοτώθηκαν στη Μάχη της Γιαμάμα, συγκέντρωσε το Κοράνι σε έναν ενιαίο τόμο. Η ομιλία που εκφώνησε κατά την ανάληψη των καθηκόντων του αναφέρεται συχνά ως πρώιμη έκφραση της αρχής ότι οι ηγέτες είναι υπόλογοι στον λαό:
أَيُّهَا النَّاسُ، فَإِنِّي قَدْ وُلِّيتُ عَلَيْكُمْ وَلَسْتُ بِخَيْرِكُمْ، فَإِنْ أَحْسَنْتُ فَأَعِينُونِي، وَإِنْ أَسَأْتُ فَقَوِّمُونِي«Ω λαός! Έχω τεθεί επικεφαλής σας, αν και δεν είμαι ο καλύτερος από εσάς. Αν τα πάω καλά, βοηθήστε με· αν κάνω λάθος, διορθώστε με.»
Ομάρ (634–644)
Το χαλιφάτο του Ομάρ ήταν η περίοδος κατά την οποία το ισλαμικό κράτος τόσο επεκτάθηκε ταχύτερα όσο και θεσμοθετήθηκε.
- Κατακτήσεις: Η Συρία προσχώρησε στο ισλαμικό κράτος μετά τη Μάχη του Γαρμούκ (636), το Ιράκ και μεγάλο μέρος του Ιράν μετά τη Μάχη του αλ-Καντισίγια (περίπου το 636) και μεταγενέστερες εκστρατείες, ακολουθούμενες από την Αίγυπτο.
- Ιερουσαλήμ: Η πόλη παραδόθηκε με συνθήκη το 637. Οι πηγές αναφέρουν ότι ο Ομάρ παρείχε στους Χριστιανούς κατοίκους της ασφάλεια για τη ζωή, την περιουσία και τις εκκλησίες τους· αυτή η εγγύηση θυμάται ως ένα από τα σύμβολα σεβασμού που επιδείχθηκε προς άλλες πίστεις.
- Κρατική οργάνωση: Δημιουργήθηκε το σύστημα diwan για την καταγραφή στρατιωτών και πολιτών, οργανώθηκαν οι επαρχίες και η δικαιοσύνη, και ιδρύθηκαν νέες πόλεις (Βασόρα, Κούφα, Φουστάτ).
- Το Ισλαμικό ημερολόγιο (Χίτζρι): Το ημερολόγιο που χρονολογείται από την Εφιγίδα (Χίτζρα) υιοθετήθηκε επί των ημερών του.
- Δικαιοσύνη: Ο Ομάρ θυμάται ως σύμβολο δικαιοσύνης για την αυστηρή επίβλεψη των κυβερνητών του και την προσωπική ακρόαση των παραπόνων των πολιτών.
Ο Ομάρ δολοφονήθηκε το 644.
Ουθμάν (644–656)
Υπό τον Ουθμάν, οι κατακτήσεις έφτασαν στη Βόρεια Αφρική, την Αρμενία και το Χορασάν. Ιδρύθηκε το πρώτο μουσουλμανικό ναυτικό και στάλθηκε εκστρατεία στην Κύπρο. Το πιο διαρκές επίτευγμα του Ουθμάν ήταν η δημιουργία επίσημων αντιγράφων του Κορανίου τα οποία στάθηκαν στις μεγάλες πόλεις· όλα τα αντίγραφα του Κορανίου στον κόσμο σήμερα προέρχονται από αυτά. Στο δεύτερο μισό του χαλιφάτου του, τα παράπονα για ορισμένους κυβερνήτες και διοικητικές πρακτικές αυξήθηκαν· το 656 δολοφονήθηκε στη Μεδίνα από αντάρτες που είχαν πολιορκήσει το σπίτι του. Αυτό σηματοδότησε την αρχή της περιόδου εμφύλιας διαμάχης γνωστής ως "Πρώτη Φίτνα".
Αλή (656–661)
Ο Αλή, ξάδελφος και γαμπρός του Προφήτη, είναι γνωστός για τη μόρφωση και το θάρρος του. Το χαλιφάτο του σημαδεύτηκε από εσωτερικές συγκρούσεις που εντάθηκαν γύρω από το ζήτημα της τιμωρίας των δολοφόνων του Ουθμάν:
- Η Μάχη της Καμήλας (656): Η σύγκρουση κοντά στη Βασόρα με μια ομάδα που περιλάμβανε την Αϊσά, τον Ταλχά και τον Ζουμπάιρ.
- Η Μάχη του Σιφίν (657): Ο πόλεμος με τον Μουάουιγια, κυβερνήτη της Συρίας, ο οποίος έληξε με τον διορισμό διαιτητών από τις δύο πλευρές.
- Οι Χαριτίτες: Μια ομάδα που απέρριψε τη διαιτησία αποσπάστηκε από την πλευρά του Αλή.
Ο Αλή δολοφονήθηκε στην Κούφα το 661 από έναν Χαριτίτη. Με το χαλιφάτο του Μουάουιγια, ξεκίνησε στη συνέχεια η Ομεϋαδική εποχή.
Διαφορετικές προοπτικές
Οι Σουνίτες Μουσουλμάνοι τιμούν και τους τέσσερις χαλίφηδες και θεωρούν την εποχή τους ως πρότυπο διακυβέρνησης. Οι Σιίτες Μουσουλμάνοι θεωρούν τον Αλή ως τον πρώτο νόμιμο διάδοχο του Προφήτη και τον πρώτο ιμάμη· αυτή η διαφορά σχετικά με το ζήτημα της διαδοχής ήταν καθοριστική για τη διαμόρφωση της σουνιτικής και της σιιτικής παράδοσης στην ισλαμική ιστορία. Και οι δύο παραδόσεις τρέφουν βαθιά αγάπη και σεβασμό για τον Αλή και την οικογένεια του Προφήτη (Ahl al-Bayt).
Οι θεσμοί του Ομάρ
Πολλοί από τους πιο διαρκείς θεσμούς της εποχής των Ορθώς Καθοδηγούμενων Χαλιφών ιδρύθηκαν επί των ημερών του Ομάρ. Όταν οι Μουσουλμάνοι χρειάστηκαν ένα δικό τους ημερολόγιο, υιοθετήθηκε το ισλαμικό ημερολόγιο (χίτζρι), το οποίο χρονολογείται από τη μετανάστερη του Προφήτη από τη Μέκκα στη Μεδίνα. Δημιουργήθηκε ένα μητρώο που ονομαζόταν «diwan» για τη ρύθμιση των μισθών των στρατιωτών και των πολιτών. Ιδρύθηκαν νέες πόλεις, όπως η Βασόρα και η Κούφα στο Ιράκ και η Φουστάτ στην Αίγυπτο, οι οποίες έγιναν σύντομα κέντρα των ισλαμικών επιστημών. Ο Ομάρ θυμάται επίσης για την αυστηρή επίβλεψη των κυβερνητών του και την περιήγησή του στους δρόμους της Μεδίνας τη νύχτα για να μάθει από πρώτο χέρι πώς περνούσε ο λαός.
Το κράτος δίκαιου: ο δικαστής και ο χαλίφης
Σε αυτήν την περίοδο η δικαιοσύνη άρχισε να διαμορφώνεται ως ανεξάρτητη λειτουργία από τους ηγέτες. Σύμφωνα με μια διάσημη αναφορά στις ισλαμικές ιστορικές πηγές, ενώ ο Αλή ήταν χαλίφης, είδε έναν θώρακα που είχε χάσει στα χέρια ενός Εβραίου και έφερε το ζήτημα ενώπιον του δικαστή Σουράι. Όταν ο χαλίφης δεν μπόρεσε να προσκομίσει επαρκείς μάρτυρες για να αποδείξει τον ισχυρισμό του, ο δικαστής αποφάσισε ότι ο θώρακας έπρεπε να παραμείνει στον κατηγορούμενο. Σύμφωνα με την αναφορά, ο άνδρας, βλέποντας αυτή τη δικαιοσύνη, παραδέχτηκε ότι η πανοπλία ανήκε πραγματικά στον χαλίφωνα. Η ιστορία αφηγείται στην ισλαμική κουλτούρα ως σύμβολο της αρχής ότι «ακόμη και ο χαλίφης είναι ένας συνηθισμένος διάδικος ενώπιον του νόμου».
Συχνές ερωτήσεις
Γιατί αποκαλούνται «Ορθώς Καθοδηγούμενοι» χαλίφηδες;
"Ρασίντ" σημαίνει ορθώς καθοδηγούμενος ή ώριμος. Στην σουνιτική παράδοση το όνομα αντανακλά την πεποίθηση ότι οι πρώτοι τέσσερις χαλίφηδες συνέχισαν καλύτερα την οδό του Προφήτη.
Πότε τελείωσε το χαλιφάτο;
Ο τίτλος του χαλίφη χρησιμοποιήθηκε για αιώνες από τους Ομεϋάδες, τους Αββasίδες και αργότερα τους Οθωμανούς. Το Οθωμανικό χαλιφάτο καταργήθηκε το 1924 με απόφαση της Μεγάλης Εθνικής Συνέλευσης της Τουρκίας.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Hulefâ-yi Râşidîn”, “Ebû Bekir”, “Ömer”, “Osman”, “Ali”.
- Ιμπν Χισάμ, αλ-Σίρα αλ-Ναμπαουίγια.
- αλ-Ταμπαρί, The History of al-Tabari (Ta’rikh al-rusul wa’l-muluk).
- Encyclopaedia Britannica, “Rashidun caliphate”.
Αφήστε ένα σχόλιο
Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *