Mahmud là con trai của Sebüktegin, vị chỉ huy người Thổ Nhĩ Kỳ được xem là người sáng lập nhà nước Ghaznavid, người đã trỗi dậy từ xuất thân nô lệ-soldier trong triều đại Samanid. Mahmud lên ngôi năm 998 sau khi loại bỏ anh trai mình là Ismail.
Quy hiệu sultan
Khलीpha Abbasid al-Qadir công nhận quyền cai trị của Mahmud và ban cho ông các danh hiệu vinh dự. Mahmud xuất hiện trong các tư liệu như một trong những vị vua người Thổ Nhĩ Kỳ Hồi giáo đầu tiên được gọi là "sultan", dù các nhà sử học vẫn tranh luận về thời điểm danh hiệu này được sử dụng chính thức.
Các chiến dịch Ấn Độ
Trong các chiến dịch truyền thống được đánh số là mười bảy, Mahmud xâm lược miền bắc Ấn Độ, và Punjab trở thành lãnh thổ Ghaznavid vĩnh viễn. Chiến dịch năm 1025–1026 chống lại Somnath là nổi tiếng nhất. Các chiến dịch này mở đường cho sự lan rộng của Hồi giáo tại Ấn Độ, và cũng được nhớ đến vì sự tàn phá và cướp bóc lớn lao.
Văn hóa và khoa học
Dưới thời Mahmud, Ghazni được trang hoàng bằng các nhà thờ hồi giáo (mosques), trường học (madrasas) và cung điện. Vị học giả vĩ đại al-Biruni đồng hành cùng Mahmud đến Ấn Độ và viết tác phẩm nghiên cứu về văn hóa Ấn Độ. Ferdowsi dâng tặng Mahmud tác phẩm nổi tiếng Shahnameh.
Cái chết
Mahmud qua đời tại Ghazni năm 1030. Dưới thời con trai ông là Mas‘ud, người Seljuk ngày càng mạnh lên và đánh bại người Ghaznavid tại Dandanaqan năm 1040.
Hệ thống nhà nước và quân đội
Nhà nước Ghaznavid kế thừa phần lớn tư tưởng quản trị từ người Samanid. Ngôn ngữ của triều đình và các cơ quan chính phủ là tiếng Ba Tư, và thuế, dịch vụ bưu chính cũng như tình báo được điều hành bởi các quan chức được bổ nhiệm từ trung tâm. Hoàng gia có gốc Thổ Nhĩ Kỳ, nhưng các thư ký và tể tướng của nhà nước chủ yếu đến từ người Iran vùng Khorasan. Cấu trúc kép này trở thành mô hình thường thấy ở các nhà nước Thổ Nhĩ Kỳ-Hồi giáo sau này.
- Quân đội: Lực lượng cốt lõi của quân đội gồm các ghulams được đào tạo tại triều đình, tức là những chiến binh người Thổ Nhĩ Kỳ bị bắt từ nhỏ và được huấn luyện. Bên cạnh đó, những con voi chiến tranh mang từ Ấn Độ là lực lượng đắt giá nhất của quân đội Ghaznavid.
- Mở rộng về phía tây: Mahmud sáp nhập Khwarazm năm 1017 và chiếm Rayy từ người Buyid năm 1029. Nhà nước như vậy trải dài từ Punjab ở phía đông đến trung tâm Iran ở phía tây.
- Biên giới phía bắc: Bên kia sông Oxus, ông vừa chiến đấu vừa ký hiệp định với người Karakhanid; con sông này về cơ bản trở thành ranh giới giữa hai triều đại Thổ Nhĩ Kỳ.
Di sản và các tư liệu mô tả ông
Tác phẩm đương thời quan trọng nhất về cuộc đời Mahmud là Kitab al-Yamini, được viết bằng tiếng Ả Rập bởi thư ký al-Utbi; tên tác phẩm xuất phát từ danh hiệu "Yamin al-Dawla" mà Khलीpha ban cho Mahmud. Sử sử của Bayhaqi, mô tả chi tiết triều đại con trai ông Mas'ud, cũng là tư liệu cơ bản để hiểu triều đình Ghaznavid. Nhà thơ Unsuri, với vai trò nhà thơ trưởng triều đình, đã viết các bài ca ngợi khen Mahmud.
Câu chuyện rằng Ferdowsi không nhận được phần thưởng mong đợi cho Shahnameh được kể trong các tư liệu từ những thế kỷ sau; mức độ chân thực của nó vẫn đang được tranh luận. Di sản của Mahmud ngày nay vẫn được đọc hiểu theo nhiều cách: ở thế giới Hồi giáo, ông được nhớ như một vị vua ghazi quyền lực, còn tại Ấn Độ, chiến dịch Somnath đặc biệt được nhớ như một biểu tượng của sự tàn phá. Các nhà sử học khuyên nên cân nhắc cả hai quan điểm này cùng với các tư liệu đương thời.
Triều đình Mahmud không chỉ thu hút các nhà thơ mà còn các học giả. Sau khi chiếm Khwarazm năm 1017, các học giả Khwarazm như al-Biruni được đưa đến Ghazni. Rất ít di tích cung điện và nhà thờ hồi giáo của Ghazni còn tồn tại; hai tháp minaret gạch vẫn còn đứng gần thành phố thuộc về các sultan Ghaznavid sau này, là Mas'ud III và Bahram Shah.
Mahmud và Ayaz trong văn học
Mahmud của Ghazni là một nhân vật sống mãi trong văn học Ba Tư cũng như trong sách sử. Ví dụ nổi tiếng nhất là những câu chuyện về mối liên kết giữa sultan và tùy tùng trung thành của ông là Ayaz. Trong nhiều tác phẩm, bao gồm cả của Farid al-Din Attar và Masnavi của Rumi, Ayaz được描绘成一个谦逊的典范,尽管被提拔到高位,仍保留着旧凉鞋和羊皮大衣,并每天注视它们,以免忘记自己的出身。在这些故事中,Mahmud 作为一个人物出现,通过他探讨权力与爱、统治者与仆人之间的关系。
Nguồn tham khảo và đọc thêm
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Mahmûd-ı Gaznevî”.
- Al-Biruni, Tahqiq ma li’l-Hind.
- Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazna”.
- C. E. Bosworth – The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran 994–1040 (Edinburgh University Press, 1963)
- Encyclopaedia Iranica – "Ghaznavids"
- Encyclopaedia Iranica – "Ayāz, Abu'l-Najm"
- Jalal al-Din Rumi – Masnavi, Book 5
Để lại bình luận
Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *