Satrancın atası olarak kabul edilen oyun, 6. yüzyıl civarında Hindistan’da “çaturanga” adıyla oynanıyordu. Bu ad, ordunun dört bölümünü, yani piyade, süvari, filler ve savaş arabalarını ifade ediyordu. Oyun İran’a geçerek “şatranç” adını aldı, İslam dünyası aracılığıyla Endülüs ve İtalya üzerinden Avrupa’ya yayıldı. Bugünkü güçlü vezir ve uzun hamleli fil kuralları ise 15. yüzyıl sonlarında Avrupa’da yerleşti.
Tahta ve taşlar
Satranç 8x8, toplam 64 kareli bir tahtada iki oyuncu arasında oynanır. Her oyuncunun 16 taşı vardır: bir şah, bir vezir, iki kale, iki fil, iki at ve sekiz piyon. Tahta, her oyuncunun sağ alt köşesinde beyaz kare olacak şekilde yerleştirilir.
- Şah: Her yöne bir kare gider. Oyunun amacı rakibin şahını kaçamayacağı şekilde sıkıştırmaktır.
- Vezir: Düz ve çapraz olarak istediği kadar ilerler; en güçlü taştır.
- Kale: Yatay ve dikey olarak istediği kadar gider.
- Fil: Yalnızca çapraz hareket eder ve hep aynı renk karelerde kalır.
- At: “L” biçiminde hareket eder ve diğer taşların üzerinden atlayabilen tek taştır.
- Piyon: İleriye bir kare gider (ilk hamlede iki kare olabilir), çapraz olarak alır. Son sıraya ulaşırsa genellikle vezire dönüşür (terfi).
Özel kurallar
- Rok: Şah ile kalenin aynı hamlede yer değiştirerek şahı güvenli bir köşeye aldığı özel hamle. İki taş da daha önce hareket etmemiş olmalı ve şah tehdit altında bulunmamalıdır.
- Geçerken alma (en passant): İlk hamlesinde iki kare ilerleyen piyon, rakip piyonun yanından geçerse, rakip onu bir kare ilerlemiş gibi çapraz alabilir.
- Pat: Hamle sırası gelen oyuncunun şahı tehdit altında değilse ama yapabileceği yasal bir hamle yoksa oyun berabere biter.
Başlangıç için öneriler
- Açılışta merkezi kontrol etmeye çalışın ve atlarla filleri erkenden oyuna sokun.
- Şahınızı rok ile güvenceye alın.
- Her hamleden önce rakibin ne tehdit ettiğini kendinize sorun.
- Taşları boşuna kaybetmemek için “bu taş korunuyor mu?” kontrolünü alışkanlık hâline getirin.
- Çözümlü bulmacalar (taktik egzersizleri) gelişimi hızlandırır.
Satranç hamleleri nasıl yazılır?
Satrançta oynanan oyunlar kayda geçirilebilir ve yıllar sonra bile hamle hamle yeniden oynanabilir. Bunu sağlayan, Uluslararası Satranç Federasyonu'nun (FIDE) resmî kabul ettiği cebirsel notasyondur. Tahtadaki her kare bir harf ve bir rakamla adlandırılır: dikey sütunlar soldan sağa a'dan h'ye, yatay sıralar beyazın tarafından başlayarak 1'den 8'e kadar numaralanır.
- Taşların harfleri: Türkçede Şah Ş, Vezir V, Kale K, Fil F, At A ile gösterilir; piyon için harf yazılmaz. Örneğin “Af3”, atın f3 karesine gittiğini anlatır.
- Özel işaretler: “x” taş almayı, “+” şah çekmeyi, “#” şah matı gösterir.
- Rok: Kısa rok “O-O”, uzun rok “O-O-O” olarak yazılır.
Turnuvalarda klasik zaman kontrollü oyunlarda oyuncuların hamleleri yazması zorunludur; kendi oyunlarınızı kaydetmek, hatalarınızı sonradan incelemenin en iyi yoludur.
Satranç saati, oyun türleri ve Elo puanı
Resmî oyunlarda her oyuncunun düşünme süresi, iki saatli özel bir satranç saatiyle ölçülür. FIDE kurallarına göre oyunlar süreye göre üç ana gruba ayrılır: klasik oyunlar, oyuncu başına 10 ile 60 dakika arasındaki hızlı (rapid) oyunlar ve 10 dakika ya da daha az süreli yıldırım (blitz) oyunlar. Süresi biten oyuncu, rakibinin mat etme imkânı varsa oyunu kaybeder.
Oyuncuların gücü, Macar asıllı Amerikalı fizikçi Arpad Elo'nun geliştirdiği puan sistemiyle ölçülür; FIDE bu sistemi 1970'te benimsedi. Kazanılan ya da kaybedilen puan, rakibinizin puanına göre değişir: Güçlü bir rakibi yenmek daha çok puan kazandırır. Bugün çevrim içi satranç sitelerinin çoğu da benzer sistemlerle yeni başlayanları kendi seviyesindeki rakiplerle eşleştirir.
Sık sorulan sorular
Satrançta ilk hamleyi kim yapar?
Her zaman beyaz taşlarla oynayan oyuncu başlar. Turnuvalarda renkler kura ya da eşleşme sistemiyle belirlenir.
Bilgisayarlar satrançta insanları ne zaman yendi?
1997’de IBM’in Deep Blue bilgisayarı, dönemin dünya şampiyonu Garri Kasparov’u altı oyunluk bir maçta yendi. Bugün satranç programları en iyi insan oyunculardan çok daha güçlüdür ve antrenmanda yaygın olarak kullanılır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- FIDE Handbook – Laws of Chess (Ek C: Cebirsel notasyon; Ek A: Hızlı satranç; Ek B: Yıldırım satranç)
- FIDE Rating Regulations – Elo puan sistemi
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir