Kolesterol, hücre zarlarının yapısı, bazı hormonların ve D vitamininin üretimi için vücudun ihtiyaç duyduğu yağ benzeri bir maddedir. Vücudumuz gereken kolesterolün büyük bölümünü karaciğerde kendisi üretir; geri kalanı besinlerden gelir. Sorun, kandaki kolesterol dengesinin bozulmasıyla başlar.
"İyi" ve "kötü" kolesterol
- LDL ("kötü" kolesterol): Kolesterolü dokulara taşır. Kanda fazla olduğunda damar duvarlarında birikerek plak oluşumuna katkıda bulunabilir; bu da damar sertliği, kalp krizi ve inme riskini artırır.
- HDL ("iyi" kolesterol): Fazla kolesterolün karaciğere geri taşınmasına yardımcı olur.
- Trigliseritler: Kandaki başka bir yağ türüdür; yüksek düzeyleri de kalp-damar riskini artırabilir.
Yüksek kolesterol genellikle hiçbir belirti vermez. Bu nedenle değerlerinizi öğrenmenin tek yolu kan testidir. Hedef değerler kişinin genel risk durumuna göre değiştiği için sonuçların bir hekimle birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Değerleri etkileyen etkenler
- Doymuş ve trans yağdan zengin beslenme
- Hareketsizlik ve fazla kilo
- Sigara kullanımı (HDL'yi düşürür ve damarlara zarar verir)
- Yaş ve aile öyküsü; bazı kişilerde genetik nedenlerle çok yüksek kolesterol görülür (ailesel hiperkolesterolemi)
- Diyabet, tiroid hastalıkları ve bazı ilaçlar
Beslenme ve yaşam tarzı önerileri
- Doymuş yağı azaltın: Yağlı kırmızı et, işlenmiş et ürünleri, tereyağı ve tam yağlı süt ürünlerini sınırlayın; zeytinyağı gibi doymamış yağları tercih edin.
- Trans yağdan kaçının: Bazı hazır unlu mamuller ve kızartmalarda bulunabilir; etiketleri okuyun.
- Lifi artırın: Yulaf, baklagiller, sebze ve meyvelerdeki çözünür lif LDL'yi düşürmeye yardımcı olur.
- Balık ve kuruyemiş: Haftada birkaç kez yağlı balık ve ölçülü miktarda ceviz, badem gibi kuruyemişler kalp sağlığını destekler.
- Hareket edin: Düzenli orta tempolu egzersiz HDL'yi yükseltebilir ve trigliseritleri düşürebilir.
- Sigarayı bırakın ve alkolü sınırlayın.
Yaşam tarzı değişiklikleri birçok kişide değerleri iyileştirir, ancak yüksek riskli kişilerde ya da genetik yatkınlıkta ilaç tedavisi gerekebilir. İlaç başlama ya da bırakma kararı mutlaka hekimle birlikte verilmelidir.
Lipid profili raporu nasıl okunur?
Kolesterol ölçümü genellikle "lipid profili" adı verilen bir kan testiyle yapılır. Raporda çoğunlukla dört değer yer alır:
- Toplam kolesterol: Kandaki kolesterolün tamamı; tek başına risk hakkında sınırlı bilgi verir.
- LDL kolesterol: Damar duvarında birikime en çok katkı yapan, "kötü" diye anılan kolesterol.
- HDL kolesterol: Fazla kolesterolü karaciğere taşımaya yardım eden, "iyi" diye anılan kolesterol.
- Trigliserit: Kandaki başka bir yağ türü; aşırı şeker, alkol ve fazla kilo ile yükselebilir.
Önemli bir nokta: "Normal" kabul edilen LDL değeri herkes için aynı değildir. Avrupa Kardiyoloji Derneği ve diğer kılavuzlar, hedef değerleri kişinin yaşına, tansiyonuna, diyabet ve sigara durumuna, daha önce kalp hastalığı geçirip geçirmediğine göre belirler. Bu yüzden sonuçlarınızı internetteki tek bir tabloyla değil, hekiminizle birlikte değerlendirmelisiniz.
Ailesel hiperkolesterolemi: genlerden gelen yüksek kolesterol
Bazı kişilerde kolesterol yüksekliği beslenmeden çok kalıtımdan kaynaklanır. Ailesel hiperkolesterolemi (FH), LDL kolesterolün doğuştan çok yüksek olmasına yol açan kalıtsal bir durumdur ve NHS'ye göre yaklaşık her 250 kişiden birini etkiler. Ebeveynlerden birinde varsa çocuğa geçme olasılığı yaklaşık yüzde 50'dir.
Ailede genç yaşta, yani erkeklerde 55, kadınlarda 65 yaşından önce kalp krizi geçiren birinin olması bu durumu düşündüren önemli bir işarettir. Erken tanı ve tedaviyle kalp hastalığı riski belirgin biçimde azaltılabildiği için böyle bir aile öyküsü olan kişilerin hekimlerine bunu söylemeleri önerilir.
Sık sorulan sorular
Yumurta kolesterolü yükseltir mi?
Yumurta sarısı kolesterol içerir, ancak çoğu insanda besinlerle alınan kolesterolün kan kolesterolüne etkisi doymuş ve trans yağlarınkinden daha sınırlıdır. Dengeli bir beslenme içinde ölçülü tüketim genellikle sorun değildir; özel bir durumunuz varsa hekiminize danışın.
Ne sıklıkla kolesterol ölçtürmek gerekir?
Bu yaşa, risk etkenlerine ve önceki sonuçlara göre değişir. Ölçüm aralığını hekiminiz belirler.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve tıbbi tavsiye yerine geçmez.
Kaynaklar ve ileri okuma
- NHS – Familial hypercholesterolaemia
- ESC/EAS – 2019 Guidelines for the management of dyslipidaemias
- CDC – Cholesterol testing
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir