Kanımız tüm insanlarda aynı görünse de kırmızı kan hücrelerinin yüzeyinde bulunan bazı moleküller (antijenler) kişiden kişiye farklılık gösterir. Kan grupları bu antijenlere göre sınıflandırılır. Kan nakli ve gebelik takibi gibi durumlarda kan grubunu bilmek hayati önem taşır.
Kan gruplarının keşfi
19. yüzyılda yapılan kan nakilleri çoğu zaman ölümle sonuçlanıyordu ve nedeni bilinmiyordu. Avusturyalı hekim Karl Landsteiner, 1901’de farklı kişilerden alınan kanları karıştırdığında bazılarının topaklandığını fark etti ve bugün ABO sistemi olarak bildiğimiz kan gruplarını tanımladı. Bu keşif, güvenli kan naklinin önünü açtı ve Landsteiner’e 1930’da Nobel Tıp Ödülü’nü kazandırdı. Rh faktörü ise 1940’ta Landsteiner ve Alexander Wiener tarafından tanımlandı.
ABO sistemi
- A grubu: Hücrelerde A antijeni, plazmada B’ye karşı antikor bulunur.
- B grubu: Hücrelerde B antijeni, plazmada A’ya karşı antikor bulunur.
- AB grubu: Hem A hem B antijeni vardır, plazmada her ikisine karşı antikor yoktur.
- 0 grubu: A ve B antijeni yoktur, plazmada her ikisine karşı antikor bulunur.
Rh faktörü
Kırmızı kan hücrelerinde “D” adlı Rh antijeni bulunan kişiler Rh pozitif, bulunmayanlar Rh negatiftir. Dünya genelinde insanların büyük çoğunluğu Rh pozitiftir; Rh negatif oranı ise bölgeden bölgeye değişir.
Kim kime kan verebilir?
Eritrosit (kırmızı kan hücresi) naklinde temel kural, alıcının kanında verilen hücrelerdeki antijene karşı antikor bulunmamasıdır. Bu yüzden 0 Rh negatif, acil durumlarda herkese verilebildiği için “genel verici”, AB Rh pozitif ise bütün gruplardan eritrosit alabildiği için “genel alıcı” olarak anılır. Plazma naklinde bu durum tersine döner: AB plazması herkese verilebilir. Uygulamada hastanelerde nakilden önce mutlaka kan grubu tayini ve çapraz uyum testi yapılır; mümkün olduğunca aynı grup kan kullanılır.
Gebelikte Rh uyuşmazlığı
Rh negatif bir anne, Rh pozitif bir bebek taşıdığında, doğum sırasında ya da başka durumlarda bebeğin kanıyla karşılaşırsa bağışıklık sistemi Rh antijenine karşı antikor üretebilir. Bu antikorlar sonraki gebeliklerde bebeğin kırmızı kan hücrelerine zarar verebilir. Günümüzde Rh negatif annelere gebeliğin belirli dönemlerinde ve doğumdan sonra uygulanan anti-D iğnesi bu riski büyük ölçüde önler.
Kan bağışı: kimler bağışlayabilir?
Kan grupları en çok kan bağışı ve nakil sırasında önem kazanır. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), güvenli kan tedarikinin temelinin düzenli ve gönüllü bağışçılar olduğunu vurgular. Bağışçı uygunluğu ülkeden ülkeye değişse de genel çerçeve benzerdir.
- Yaş ve kilo: Türk Kızılay'ın güncel ölçütlerine göre tam kan bağışı için genellikle 18–65 yaş arasında ve en az 50 kilogram olmak gerekir.
- Bağış aralığı: Tam kan bağışları arasında erkeklerde en az 90, kadınlarda en az 120 gün bırakılır.
- Sağlık sorgusu: Her bağış öncesinde kısa bir muayene ve sağlık sorgulaması yapılır; son kullanılan ilaçlar, geçirilen hastalıklar ve seyahatler değerlendirilir.
DSÖ, her yıl 14 Haziran'ı Dünya Kan Bağışçıları Günü olarak kutlar; bu tarih ABO sistemini keşfeden Karl Landsteiner'in doğum günüdür.
Nadir kan grupları: Bombay fenotipi
ABO ve Rh dışında 40'tan fazla kan grubu sistemi tanımlanmıştır ve bazı kişiler son derece nadir gruplara sahiptir. Bunların en bilineni, ilk kez 1952'de Hindistan'ın Bombay (bugünkü Mumbai) kentinde tanımlanan Bombay fenotipidir. Bu kişilerin kırmızı kan hücrelerinde A ve B antijenlerinin öncüsü olan H antijeni bulunmaz; bu yüzden rutin testte 0 grubu gibi görünebilirler ama yalnızca Bombay fenotipli bağışçılardan kan alabilirler.
Nadir kan grubuna sahip hastalar için birçok ülke ulusal ve uluslararası nadir bağışçı kayıtları tutar. Kan grubunuzun ayrıntısını öğrenmek ve bağışa uygunluğunuzu değerlendirmek için kan merkezlerine ya da hekiminize başvurmanız en doğru yoldur; bu bölüm genel bilgilendirme amaçlıdır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve tıbbi tavsiye yerine geçmez. Sağlığınızla ilgili kararlar için hekiminize danışın.
Sık sorulan sorular
Kan grubu kişiliği ya da uygun diyeti belirler mi?
Hayır. Kan grubuna göre kişilik özellikleri ya da “kan grubu diyeti” iddialarını destekleyen güvenilir bilimsel kanıt yoktur.
Kaynaklar ve ileri okuma
- The Nobel Prize, “Karl Landsteiner – Facts” (1930).
- American Red Cross, “Blood Types Explained”.
- NHS Blood and Transplant, kan grupları ve Rh bilgi sayfaları.
- Dünya Sağlık Örgütü – Blood safety and availability
- Türk Kızılay – Kimler kan bağışı yapabilir?
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir