Μετάβαση στο περιεχόμενο

Γνώση που φωτίζει τον κόσμο

Τι είναι το DNA; Η ανακάλυψη της διπλής έλικας, τα γονίδια και ο τρόπος ανάγνωσης της γενετικής πληροφορίας

Το DNA, το οποίο βρίσκεται σχεδόν σε κάθε κύτταρό μας, μεταφέρει τις οδηγίες που καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο σχηματίζονται και λειτουργούν οι ζωντανοί οργανισμοί. Η δομή του DNA, η ανακάλυψη της διπλής έλικας και ο ρόλος της Ρόζαλιντ Φράνκλιν, ο τρόπος με τον οποίο τα γονίδια μετατρέπονται σε πρωτεΐνες, το Πρόγραμμα του Ανθρώπινου Γονιδιώματος και οι καθημερινές εφαρμογές του.

Τι είναι το DNA; Η ανακάλυψη της διπλής έλικας, τα γονίδια και ο τρόπος ανάγνωσης της γενετικής πληροφορίας

Το DNA είναι το μόριο που μεταφέρει τις οδηγίες που χρειάζεται ένας οργανισμός για να αναπτυχθεί, να εξελιχθεί, να λειτουργήσει και να αναπαραχθεί. Όλοι οι γνωστοί ζωντανοί οργανισμοί, από τα βακτήρια και τα φυτά μέχρι τους μύκητες και τον άνθρωπο, αποθηκεύουν τη γενετική τους πληροφορία στο DNA. Τα περισσότερα από τα τρισεκατομμύρια κύτταρα του ανθρώπινου σώματος περιέχουν DNA συσκευασμένο σε 46 χρωμοσώματα μέσα στον πυρήνα.

Η δομή του DNA

Το DNA είναι μια διπλή έλικα που αποτελείται από δύο κλώνους που περιελίσσονται ο ένας γύρω από τον άλλον, σαν μια στριμμένη σκάλα. Τα πλευρικά τμήματα της σκάλας αποτελούνται από σάκχαρα και φωσφορικές ομάδες, και τα σκαλοπάτια από τέσσερα μόρια που ονομάζονται «βάσεις»: αδενίνη (A), θυμίνη (T), γουανίνη (G) και κυτοσίνη (C). Η A ζευγαρώνει πάντα με την T και η G με την C. Χάρη σε αυτόν τον κανόνα ζευγαρώματος, κάθε κλώνος μπορεί να χρησιμεύσει ως πρότυπο για την αντιγραφή του άλλου όταν ένα κύτταρο διαιρείται.

Η ανακάλυψη της διπλής έλικας

Μέχρι τη δεκαετία του 1940 ήταν γνωστό ότι το DNA μετέφερε γενετικές πληροφορίες, αλλά η δομή του ήταν άγνωστη. Στο King's College του Λονδίνου, η Ρόζαλιντ Φράνκλιν και ο Μορίς Γουίλκινς μελετούσαν εικόνες περίθλασης ακτίνων Χ του DNA. Η περίφημη «Φωτογραφία 51» που εξασφάλισε η ομάδα της Φράνκλιν περιείχε κρίσιμα στοιχεία για την ελικοειδή δομή του. Ο Τζέιμς Γουάτσον και ο Φράνσις Κρικ στο Κέιμπριτζ, βασιζόμενοι μεταξύ άλλων σε αυτά τα δεδομένα, δημοσίευσαν το μοντέλο της διπλής έλικας το 1953. Ο Γουάτσον, ο Κρικ και ο Γουίλκινς έλαβαν το Νόμπελ Φυσιολογίας ή Ιατρικής το 1962· η Φράνκλιν είχε πεθάνει πρόωρα το 1958, και τα βραβεία Νόμπελ δεν απονέμονται μετά θάνατον. Σήμερα η συνεισφορά της αναγνωρίζεται πολύ ευρύτερα.

Από το γονίδιο στην πρωτεΐνη

Ένα γονίδιο είναι ένα τμήμα του DNA που φέρει τις οδηγίες για ένα συγκεκριμένο προϊόν, τις περισσότερες φορές μια πρωτεΐνη. Το κύτταρο αντιγράφει πρώτα το γονίδιο σε ένα μόριο που ονομάζεται αγγελιαφόρο RNA (mRNA) (μεταγραφή). Στη συνέχεια, τα ριβοσώματα διαβάζουν τις αλληλουχίες τριών βάσεων στο mRNA και ενώνουν αμινοξέα με τη σειρά για να συνθέσουν την πρωτεΐνη (μετάφραση). Οι πρωτεΐνες επιτελούν το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας στο σώμα, από τους μυς και τα ένζυμα μέχρι τις ορμόνες και τα αντισώματα.

Το Πρόγραμμα του Ανθρώπινου Γονιδιώματος

Το διεθνές Πρόγραμμα του Ανθρώπινου Γονιδιώματος, που ξεκίνησε το 1990, είχε ως στόχο την αλληλούχιση των περίπου 3 δισεκατομμυρίων ζευγών βάσεων του ανθρώπινου DNA και ολοκληρώθηκε σε μεγάλο βαθμό το 2003. Τα κενά που απέμεναν συμπληρώθηκαν το 2022 από το πρόγραμμα «telomere-to-telomere» (από τελομερές σε τελομερές). Η έρευνα έδειξε ότι οι άνθρωποι έχουν περίπου 20.000 γονίδια που κωδικοποιούν πρωτεΐνες και ότι οι αλληλουχίες DNA οποιωνδήποτε δύο ανθρώπων είναι κατά 99,9% πανομοιότυπες.

Το DNA στην καθημερινή ζωή

  • Ιατρική: Διάγνωση κληρονομικών ασθενειών, εξατομίκευση της θεραπείας του καρκίνου και εμβόλια mRNA.
  • Εγκληματολογία: Ποινικές έρευνες και ταυτοποίηση.
  • Καταγωγή: Τεστ συγγένειας και προέλευσης.
  • Γεωργία και βιοτεχνολογία: Αναπαραγωγή φυτών και γονιδιακή επεξεργασία (μέθοδοι όπως το CRISPR).

Μεταλλάξεις και γενετική ποικιλομορφία

Σύμφωνα με το Εθνικό Ινστιτούτο Έρευνας του Ανθρώπινου Γονιδιώματος (NHGRI) των ΗΠΑ, οι αλληλουχίες DNA οποιωνδήποτε δύο ανθρώπων είναι κατά 99,9 τοις εκατό πανομοιότυπες. Οι μικρές διαφορές μεταξύ τους επηρεάζουν πολλά χαρακτηριστικά, από το χρώμα των ματιών μέχρι την ευπάθεια σε ορισμένες ασθένειες. Ο πιο συνηθισμένος τύπος διαφοράς είναι ο πολυμορφισμός ενός νουκλεοτιδίου (SNP), στον οποίο αλλάζει ένα μόνο «γράμμα» στο DNA.

  • Σημειακή μετάλλαξη: Μια βάση αντικαθίσταται από μια άλλη βάση.
  • Εισαγωγή και διαγραφή: Μία ή περισσότερες βάσεις προστίθενται ή αφαιρούνται από την αλληλουχία του DNA.
  • Μεγάλες δομικές αλλαγές: Ένα κομμάτι DNA διπλασιάζεται, αντιστρέφεται ή μετακινείται σε άλλη θέση.

Οι περισσότερες μεταλλάξεις είναι αβλαβείς ή δεν έχουν κανένα αποτέλεσμα· ορισμένες, ωστόσο, μπορεί να προκαλέσουν ασθένειες. Αυτές οι μικρές αλλαγές αποτελούν επίσης την πρώτη ύλη της εξέλιξης.

CRISPR: Επεξεργασία γονιδίων

Το 2012, η Τζένιφερ Ντούντνα και η Εμανουέλ Σαρπαντιέ έδειξαν ότι το σύστημα CRISPR-Cas9, το οποίο χρησιμοποιούν τα βακτήρια ενάντια στους ιούς, θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως ένα προγραμματιζόμενο ζευγάρι «ψαλιδιών» που κόβει το DNA σε ένα επιλεγμένο σημείο. Αυτή η ανακάλυψη έφερε το βραβείο Νόμπελ Χημείας του 2020.

Η μέθοδος έφτασε σύντομα στην ιατρική: το Casgevy, η πρώτη θεραπεία βασισμένη στο CRISPR που αναπτύχθηκε για τη δρεπανοκυτταρική αναιμία, εγκρίθηκε στο Ηνωμένο Βασίλειο τον Νοέμβριο του 2023 και στις Ηνωμένες Πολιτείες τον Δεκέμβριο του 2023. Παρόλα αυτά, η κληρονομική γονιδιακή επεξεργασία σε ανθρώπινα έμβρυα απαγορεύεται ή περιορίζεται αυστηρά σε πολλές χώρες λόγω σοβαρών ηθικών προβλημάτων και ανησυχιών για την ασφάλεια. Συμβουλευτείτε τον γιατρό σας ή έναν γενετικό σύμβουλο πριν λάβετε αποφάσεις σχετικά με τα αποτελέσματα των γενετικών σας εξετάσεων.

Συχνές ερωτήσεις

Πόσο μακρύ θα ήταν το DNA σε ένα κύτταρο αν ξετυλιγόταν;

Το DNA σε ένα μόνο ανθρώπινο κύτταρο θα είχε μήκος περίπου 2 μέτρα αν τοποθετούνταν σε ευθεία γραμμή. Αυτό το μακρύ μόριο είναι τυλιγμένο γύρω από πρωτεΐνες και συσκευασμένο έτσι ώστε να χωράει στον μικροσκοπικό πυρήνα.

Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση

  1. U.S. National Human Genome Research Institute (NHGRI), “Deoxyribonucleic Acid (DNA) Fact Sheet” και “Human Genome Project”.
  2. The Nobel Prize, “The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1962”.
  3. Sergey Nurk et al., “The complete sequence of a human genome”, Science, 2022.
  4. NHGRI – Genetics vs. Genomics Fact Sheet / Human Genomic Variation
  5. NobelPrize.org – The Nobel Prize in Chemistry 2020
  6. U.S. FDA – FDA Approves First Gene Therapies to Treat Patients with Sickle Cell Disease (8 Δεκεμβρίου 2023)
Κοινοποίηση
Ακολουθήστε το YulaHubΜάθετε πρώτοι τις σημαντικότερες ειδήσεις της ημέρας.
RSS

Αφήστε ένα σχόλιο

Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *