Η πιο συνηθισμένη λάθος απάντηση στο γιατί έχουμε εποχές; είναι ότι «είναι καλοκαίρι όταν η Γη είναι πιο κοντά στον Ήλιο και χειμώνας όταν είναι πιο μακριά». Στην πραγματικότητα, ο πραγματικός λόγος είναι ότι ο άξονας περιστροφής της Γης είναι κεκλιμένος κατά περίπου 23,4 μοίρες σε σχέση με το επίπεδο της τροχιάς του. Αυτή η κλίση σημαίνει ότι, κατά τη διάρκεια του έτους, το ηλιακό φως φτάνει σε διαφορετικά μέρη με διαφορετικές γωνίες και για διαφορετικές χρονικές περιόδους.
Σε αυτό το άρθρο εξηγούμε πώς η κλίση του άξονα δημιουργεί τις εποχές, γιατί η απόσταση δεν είναι ο καθοριστικός παράγοντας, τι είναι τα εquinoxία και οι ηλιοστάσιες, γιατί οι πιο θερμές ημέρες του καλοκαιριού έρχονται τον Ιούλιο και τον Αύγουστο αντί για το τέλος Ιουνίου, και πώς είναι οι εποχές σε άλλους πλανήτες.
Πώς η κλίση του άξονα δημιουργεί τις εποχές;
Καθώς η Γη περιφέρεται γύρω από τον Ήλιο, ο άξονάς της συνεχίζει να δείχνει στην ίδια κατεύθυνση, περίπου προς τον Βόρειο Αστέρα. Έτσι, για ένα μέρος του έτους το Βόρειο Ημισφαίριο είναι κεκλιμένο προς τον Ήλιο και έξι μήνες αργότερα είναι κεκλιμένο μακριά από αυτόν. Στο ημισφαίριο που είναι κεκλιμένο προς τον Ήλιο, συμβαίνουν δύο πράγματα ταυτόχρονα:
- Το ηλιακό φως φτάνει πιο άμεσα: Το άμεσο φως συγκεντρώνει την ενέργειά του σε μια μικρότερη περιοχή και θερμαίνει περισσότερο την επιφάνεια. Το κεκλιμένο φως διαχέει την ίδια ενέργεια σε μια μεγαλύτερη περιοχή, ακριβώς όπως η δέσμη ενός φακού διαχέεται όταν τον γκέρνετε πάνω σε έναν τοίχο.
- Οι ημέρες είναι μεγαλύτερες: Ο Ήλιος παραμένει στον ουρανό περισσότερη ώρα, έτσι η επιφάνεια θερμαίνεται για περισσότερη ώρα και χάνει λιγότερη θερμότητα τη νύχτα.
Το καλοκαίρι είναι ο συνδυασμός αυτών των δύο φαινομένων. Ο χειμώνας είναι το αντίθετο: το ηλιακό φως φτάνει σε χαμηλή γωνία, οι ημέρες είναι σύντομες και η ενέργεια που συλλέγει η επιφάνεια μειώνεται.
Γιατί η απόσταση από τον Ήλιο δεν καθορίζει τις εποχές;
Η τροχιά της Γης είναι σχεδόν κυκλική. Η Γη περνά από το κοντινότερο σημείο της στον Ήλιο (περιήλιο, περίπου 147 εκατομμύρια χλμ) κάθε χρόνο στις αρχές Ιανουαρίου, και από το μακρινότερο σημείο της (αφήλιο, περίπου 152 εκατομμύρια χλμ) στις αρχές Ιουλίου. Έτσι, ενώ το Βόρειο Ημισφαίριο βρίσκεται στον χειμώνα, η Γη βρίσκεται στην πραγματικότητα στο κοντινότερο σημείο της στον Ήλιο. Η μικρή διαφορά είναι αμελητέα σε σύγκριση με το αποτέλεσμα της κλίσης. Και αν η απόσταση ήταν η αιτία, και τα δύο ημισφαίρια θα είχαν την ίδια εποχή την ίδια στιγμή.
Τι είναι τα εquinoxία και οι ηλιοστάσιες;
- Ιλιοστάσιο του Ιουνίου (γύρω στις 21 Ιουνίου): η μεγαλύτερη ημέρα του έτους στο Βόρειο Ημισφαίριο· ο Ήλιος το μεσημέρι φτάνει στο υψηλότερο σημείο του στον ουρανό.
- Ιλιοστάσιο του Δεκεμβρίου (γύρω στις 21-22 Δεκεμβρίου): η συντομότερη ημέρα και η μεγαλύτερη νύχτα του έτους στο Βόρειο Ημισφαίριο.
- Εquinoxία (γύρω στις 20-21 Μαρτίου και 22-23 Σεπτεμβρίου): ο Ήλιος το μεσημέρι βρίσκεται ακριβώς πάνω από τον Ισημερινό, και η ημέρα και η νύχτα είναι περίπου ίσες παντού.
Αυτές οι ημερομηνίες μπορεί να μετατοπιστούν κατά περίπου μία ημέρα από έτος σε έτος, επειδή το ημερολογιακό έτος δεν ταιριάζει ακριβώς με τον χρόνο που χρειάζεται η Γη για να ολοκληρώσει την τροχιά της. Τα δίσεκτα έτη βοηθούν στη διόρθωση αυτής της μετατόπισης.
Γιατί οι πιο θερμές ημέρες του καλοκαιριού είναι τον Ιούλιο και τον Αύγουστο;
Αν και η μεγαλύτερη ημέρα στο Βόρειο Ημισφαίριο έρχεται στα τέλη Ιουνίου, οι μέσες θερμοκρασίες συνήθως φτάνουν σε κορύφωση τον Ιούλιο και τον Αύγουστο. Αυτό ονομάζεται θερμική αδράνεια εποχής (seasonal lag). Οι ωκεανοί, οι λίμνες και η γη αποθηκεύουν θερμότητα και την απελευθερώνουν αργά· όσο περισσότερη ενέργεια φτάνει από όση χάνεται, ο αέρας συνεχίζει να θερμαίνεται. Με τον ίδιο τρόπο, οι πιο κρύες ημέρες συνήθως έρχονται τον Ιανουάριο και τον Φεβρουάριο αντί για τα τέλη Δεκεμβρίου. Σε παράκτιες περιοχές, η θάλασσα μπορεί να κάνει αυτή την αδράνεια ακόμα πιο εμφανή.
Πώς είναι οι εποχές στους πόλους και στον Ισημερινό;
Τα πιο εντυπωσιακά αποτελέσματα της κλίσης του άξονα παρατηρούνται στις πολικές περιοχές. Πέρα από τους πολικούς κύκλους (περίπου 66,5 μοίρες γεωγραφικού πλάτους), ο Ήλιος δεν δύει καθόλου γύρω στο ηλιοστάσιο του καλοκαιριού· αυτό ονομάζεται μεσάνυχτα του ήλιου. Τον χειμώνα υπάρχει η πολική νύχτα, όταν ο Ήλιος δεν ανατέλλει καθόλου. Αντίθετα, στον Ισημερινό, το ηλιακό φως φτάνει σχεδόν κάθετα όλο το χρόνο και το μήκος της ημέρας σχεδόν δεν αλλάζει· οι εποχές εκεί χαρακτηρίζονται από περιόδους βροχών και ξηρασίας παρά από τη θερμοκρασία.
Γιατί οι εποχές είναι αντίστροφες στο Νότιο Ημισφαίριο;
Όταν το Βόρειο Ημισφαίριο είναι κεκλιμένο προς τον Ήλιο, το Νότιο Ημισφαίριο είναι κεκλιμένο μακριά από αυτόν. Γι' αυτό είναι χειμώνας στην Αυστραλία, το Νότιο Αφρικό και την Αργεντινή, ενώ είναι καλοκαίρι στην Τουρκία και την Ευρώπη, και τα Χριστούγεννα συμπίπτουν με το μέσο καλοκαιριού στην Αυστραλία. Επειδή το νότιο καλοκαίρι συμπίπτει με την προσέγγιση της Γης στον Ήλιο, το ηλιακό φως που φτάνει τότε είναι ελαφρώς ισχυρότερο· ωστόσο, οι τεράστιοι νότιοι ωκεανοί εξισορροπούν σε μεγάλο βαθμό αυτή τη διαφορά.
Έχουν άλλοι πλανήτες εποχές;
Ναι, οποιοσδήποτε πλανήτης έχει κεκλιμένο άξονα έχει εποχές. Ο Άρης είναι κεκλιμένος κατά περίπου 25 μοίρες και επειδή το έτος του διαρκεί σχεδόν διπλάσιο από το έτος της Γης, οι εποχές του είναι επίσης περίπου διπλάσιες σε διάρκεια. Ο Ουρανός, με κλίση περίπου 98 μοίρες, είναι σχεδόν ξαπλωμένος στην πλευρά του, επομένως οι πόλοι του βιώνουν χρόνια συνεχούς ηλιακής ημέρας ή σκοταδιού. Ο Δίας, του οποίου η κλίση είναι πολύ μικρή, δεν έχει σαφείς εποχές.
Συχνές ερωτήσεις
Γιατί δεν υπάρχουν σαφείς εποχές στον Ισημερινό;
Στον Ισημερινό το ηλιακό φως φτάνει σχεδόν κάθετα όλο το χρόνο και το μήκος της ημέρας σχεδόν δεν αλλάζει, επομένως οι διαφορές θερμοκρασίας είναι μικρές. Οι εποχές εκεί χαρακτηρίζονται περισσότερο από περιόδους βροχών και ξηρασίας.
Αλλάζει η κλίση του άξονα της Γης;
Ναι, αλλά πολύ αργά. Η κλίση μεταβάλλεται μεταξύ περίπου 22,1 και 24,5 μοιρών σε έναν κύκλο περίπου 41.000 ετών. Αυτή η αλλαγή παίζει ρόλο στους μακροχρόνιους κλιματικούς κύκλους.
Τι θα γινόταν αν ο άξονας της Γης δεν ήταν κεκλιμένος;
Θα υπήρχαν σχεδόν καθόλου εποχές· κάθε γεωγραφικό πλάτος θα είχε παρόμοιες θερμοκρασίες και μήκη ημέρας όλο το χρόνο.
Πότε ξεκινούν οι εποχές;
Οι αστρονομικές εποχές ξεκινούν στα ηλιοστάσια και τα εquinoxία. Οι μετεωρολόγοι όμως, για στατιστική ευκολία, μετρούν τις εποχές με ολόκληρους μήνες· για παράδειγμα, το μετεωρολογικό καλοκαίρι στο Βόρειο Ημισφαίριο ξεκινά στις 1 Ιουνίου.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- NASA Space Place, “What Causes the Seasons?” (spaceplace.nasa.gov)
- NOAA National Weather Service, “The Seasons, the Equinox, and the Solstices” (weather.gov)
- Royal Museums Greenwich, “What are the solstices and equinoxes?” (rmg.co.uk)
- NASA Science, “Mars Facts” and “Uranus Facts” (science.nasa.gov)
Αφήστε ένα σχόλιο
Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *