Η μνήμη δεν είναι μια ενιαία «αποθήκη», αλλά μια διαδικασία στην οποία συνεργάζονται διαφορετικά συστήματα. Όλα όσα βλέπουμε, ακούμε και βιώνουμε συγκρατούνται αρχικά για μια στιγμή στη αισθητηριακή μνήμη· ό,τι προσέχουμε περνά στη βραχυπρόθεσμη (εργατική) μνήμη και ένα μέρος αυτού καταγράφεται στη μακροπρόθεσμη μνήμη.
Βραχυπρόθεσμη και μακροπρόθεσμη μνήμη
Η εργατική μνήμη είναι σαν ένα νοητικό σημειωματάριο που κρατά τις πληροφορίες για τις οποίες σκέφτεται εκείνη τη στιγμή. Η χωρητικότητά της είναι περιορισμένη: οι έρευνες δείχνουν ότι μπορούμε να κρατήσουμε άνετα περίπου τέσσερα στοιχεία πληροφορίας ταυτόχρονα. Γι' αυτό οι αριθμοί τηλεφώνου είναι ευκολότεροι στην απομνημόνευση όταν χωρίζονται σε ομάδες.
Αντίθετα, η μακροπρόθεσμη μνήμη έχει σχεδόν απεριόριστη χωρητικότητα. Εδώ αποθηκεύουμε γεγονότα που έχουμε ζήσει (επεισοδιακή μνήμη), γεγονότα και έννοιες (σημαντική μνήμη) και δεξιότητες όπως το ποδήλατο (διαδικαστική μνήμη).
Ο ιππόκαμπος και ένας διάσημος ασθενής
Έحدى από τις σημαντικότερες περιπτώσεις στην ιστορία της έρευνας της μνήμης είναι ο Henry Molaison, στον οποίο το 1953 αφαιρέθηκαν περιοχές του εγκεφάλου, συμπεριλαμβανομένου του ιππόκαμπα, και από τις δύο πλευρές για τη θεραπεία της επιληψίας. Μετά την επέμβαση, δεν μπορούσε να σχηματίσει νέες αναμνήσεις, αλλά μπορούσε να μάθει νέες κινητικές δεξιότητες και διατήρησε τις περισσότερες από τις παλιές του αναμνήσεις. Η περίπτωση αυτή έδειξε ότι ο ιππόκαμπος παίζει καθοριστικό ρόλο στη μεταφορά νέων αναμνήσεων σε μόνιμη αποθήκευση και ότι διαφορετικοί τύποι μνήμης βασίζονται σε διαφορετικά συστήματα του εγκεφάλου.
Γιατί ξεχνάμε;
Μέσω πειραμάτων στον ίδιο του τον εαυτό το 1885, ο Γερμανός ψυχολόγος Hermann Ebbinghaus περιέγραψε την «καμπύλη της λήθης»: οι περισσότερες πρόσφατα αγορασμένες πληροφορίες ξεχνούνται γρήγορα τις πρώτες ώρες και ημέρες, μετά τις οποίες η λήθη επιβραδύνεται. Ωστόσο, η επανάληψη των πληροφοριών σε διαστήματα επιπεдокνύει την καμπύλη. Ορισμένη λήθη προκύπτει επίσης από την παρεμβολή παρόμοιων πληροφοριών. Επιπλέον, η μνήμη δεν είναι βίντεο εγγραφής: οι αναμνήσεις ανακατασκευάζονται κάθε φορά που τις ανακαλούμε και μπορούν να αλλάξουν με την πάροδο του χρόνου. Η ψυχολόγος Elizabeth Loftus έδειξε ότι οι άνθρωποι μπορούν να «θυμηθούν» έντονα γεγονότα που δεν έχουν ποτέ βιώσει.
Ο ρόλος του ύπνου
Ο ύπνος είναι η στιγμή που η μάθηση της ημέρας εδραιώνεται. Κατά τη διάρκεια του βαθιού ύπνου, ο ιππόκαμπος «αναπαράγει» τις εμπειρίες της ημέρας και αυτές οι πληροφορίες μεταφέρονται σε μόνιμα δίκτυα στον φλοιό του εγκεφάλου. Επομένως, το διάβασμα όλη τη νύχτα πριν από μια εξέταση εξασθενεί τη μάθηση.
Τεχνικές που προτείνει η επιστήμη
- Εξάσκηση ανάκλησης: Αντί να ξαναδιαβάζετε τις σημειώσεις σας, κλείστε το βιβλίο και προσπαθήστε να τις ανακαλέσετε· ελέγξτε τον εαυτό σας.
- Διακεκομμένη επανάληψη: Κατανείμετε τις επαναλήψεις σε ημέρες και εβδομάδες.
- Δημιουργία νοήματος: Συνδέστε τις νέες πληροφορίες με όσα ήδη γνωρίζετε και εξηγήστε τις με δικά σας λόγια.
- Οπτικοποίηση: Τοποθετήστε την πληροφορία σε μια νοητική εικόνα ή σε έναν συγκεκριμένο χώρο.
- Ύπνος και κίνηση: Ο τακτικός ύπνος και η σωματική δραστηριότητα ενισχύουν την ικανότητα του εγκεφάλου να μαθαίνει.
Ψευδείς αναμνήσεις: η μνήμη δεν είναι εγγραφή αλλά ανακατασκευή
Η μνήμη δεν λειτουργεί σαν μια κάμερα που κάνει εγγραφή· ανακατασκευάζεται κάθε φορά που θυμόμαστε και μπορεί να αλλάξει κατά τη διαδικασία. Το έργο της ψυχολόγου Elizabeth Loftus το έδειξε αυτό με εντυπωσιακό τρόπο. Σε ένα πείραμα με τον John Palmer το 1974, όταν οι συμμετέχοντες που είχαν δει ένα βίντεο με ένα τροχαίο ατύχημα ρωτήθηκαν αν τα αυτοκίνητα «σμίσησαν» (smashing) αντί για το αν «χτύπησαν» (hitting) το ένα το άλλο, εκτίμησαν υψηλότερη ταχύτητα.
- Ο τρόπος διατύπωσης μιας ερώτησης: Ο τρόπος με τον οποίο γίνεται μια ερώτηση για ένα γεγονός μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο αυτό θυμάται.
- Το φαινόμενο της παραπληροφόρησης: Πληροφορίες που ακούγονται μετά ένα γεγονός μπορούν να συγχωνευθούν με την αρχική ανάμνηση.
- Μαρτυρία: Αυτά τα ευρήματα συνέβαλαν στο να αξιολογούνται με μεγαλύτερη προσοχή οι μαρτυρίες μαγιά των μαρτύρων στα δικαστήρια.
Γήρανση και μνήμη: τι είναι φυσιολογικό;
Σύμφωνα με το Εθνικό Ινστιτούτο Γήρανσης των ΗΠΑ (NIA), η περιστασιακή λήθη καθώς μεγαλώνουμε, όπως το να χρειάζεταιται περισσότερος χρόνος για να θυμηθούμε ένα όνομα ή το να ξεχνάμε πού βάλαμε τα γυαλιά μας, είναι φυσιολογικό. Η εκμάθηση κάτι καινούργιου μπορεί να διαρκεί λίγο περισσότερο, αλλά η πληροφορία εξακολουθεί να αποκτήθηκε.
Αντίθετα, καταστάσεις όπως το να κάνετε την ίδια ερώτηση επανειλημμένα, να χάνεστε σε ένα γνώριμο μέρος, να δυσκολεύεστε να εκτελέσετε καθημερινές εργασίες ή να μην μπορείτε να ακολουθήσετε οδηγίες, θα πρέπει να αξιολογούνται από γιατρό. Ορισμένα από αυτά τα σημάδια μπορεί επίσης να προκύπτουν από επεξεργάσιμες αιτίες, όπως προβλήματα θυρεοειδούς, ελλείψεις βιταμινών ή παρενέργειες φαρμάκων. Το άρθρο αυτό είναι μόνο για γενικές πληροφορίες και δεν υποκαθιστά τη ιατρική συμβουλή· εάν ανησυχείτε, συμβουλευτείτε τον γιατρό σας.
Συχνές ερωτήσεις
Χρησιμοποιούμε μόνο το 10 τοις εκατό του εγκεφάλου μας;
Όχι, αυτό είναι ένας συνηθισμένος μύθος. Μελέτες απεικόνισης του εγκεφάλου δείχνουν ότι σχεδόν κάθε περιοχή του εγκεφάλου είναι ενεργή σε διαφορετικές εργασίες κατά τη διάρκεια μιας ημέρας.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- Alan Baddeley, Essentials of Human Memory.
- Nelson Cowan, “The magical number 4 in short-term memory”, Behavioral and Brain Sciences 24 (2001).
- Suzanne Corkin, Permanent Present Tense: The Unforgettable Life of the Amnesic Patient, H. M. (2013).
- Elizabeth F. Loftus, έρευνα για τις ψευδείς αναμνήσεις.
- Loftus and Palmer – Reconstruction of automobile destruction, Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior (1974)
- NIA – Memory, Forgetfulness, and Aging: What's Normal and What's Not?
Αφήστε ένα σχόλιο
Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *