Μετάβαση στο περιεχόμενο

Γνώση που φωτίζει τον κόσμο

Η Σαφαβική Αυτοκρατορία: Από την Ταμπρίζ στην Ισφαχάν, το Κράτος που Μορφότυπωσε τον Σύγχρονο Ιράν

Το Σαφαβικό κράτος ιδρύθηκε στην Ταμπρίζ το 1501 από τον Σαχ Ισμαήλ και κυβέρνησε τον Ιράν και την περιοχή του μέχρι το 1736. Ενισχύθηκε με την υποστήριξη των τουρκμενικών φυλών Κιζίλμπας και υιοθέτησε ως επίσημο δόγμα τη Δωδεκαϊμμερή Σιά. Ανταγωνίστηκε για μεγάλο χρονικό διάστημα τους Οθωμανούς, ενώ στην εποχή του Σαχ Αμπάς η Ισφαχάν έγινε μια από τις πιο λαμπρές πόλεις του κόσμου.

Η Σαφαβική Αυτοκρατορία: Από την Ταμπρίζ στην Ισφαχάν, το Κράτος που Μορφότυπωσε τον Σύγχρονο Ιράν
Εικόνα: naturalearthdata.com / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

Οι Σαφαβίδες προέκυψαν από τον Σουφιστικό τάγμα Σαφαβίγια, που πήρε το όνομά του από τον Σέιχ Σαφι αλ-Ντιν, ο οποίος ζούσε στην Αρνταμπίλ τον 14ο αιώνα. Τον 15ο αιώνα το τάγμα εξαπλώθηκε μεταξύ τουρκμενικών φυλών στην Ανατολία και το Αζερμπαϊτζάν· γνωστές ως «Κιζίλμπας» (κόκκινα κεφάλια) λόγω των κόκκινων καπέλλων τους, αυτές οι φυλές αποτέλεσαν τη στρατιωτική δύναμη των Σαφαβίδων.

Σαχ Ισμαήλ

Ο νέος ηγέτης του τάγματος Ισμαήλ νίκησε τους Ακ Κογιουνλού και ανακηρύχθηκε σαχ στην Ταμπρίζ το 1501, καθιστώντας τη Δωδεκαϊμμερή Σιά επίσημο δόγμα του κράτους. Κατέκτησε σύντομα όλη την Ιράν. Ο Σαχ Ισμαήλ έγραφε επίσης ποιήματα στα τουρκικά με το ψευδώνυμο «Χαταΐ». Το 1514 ήττησε από τον Σελίμ Α' στη Τσαλντιράν.

Ανταγωνισμός με τους Οθωμανούς

Στον 16ο και 17ο αιώνα Σαφαβίδες και Οθωμανοί πολέμησαν μακρούς πολέμους για την ανατολική Ανατολία, τον Καύκασο και το Ιράκ. Η Ειρήνη της Αμασιάς (1555) ήταν η πρώτη επίσημη ειρήνη μεταξύ τους, και τα σύνορα που σχεδιάστηκε με τη Σύμβαση της Κασρ-ε Σιρίν (1639) ορίζουν σε μεγάλο βαθμό τα σημερινά σύνορα Τουρκίας–Ιράν.

Σαχ Αμπάς και η Ισφαχάν

Ο Αμπάς Α' (1588–1629) δημιούργησε νέες μονάδες καυκάσιων γκουλάμ για να ισορροπήσει τη δύναμη των αρχηγών των Κιζίλμπας, και ανακτήσε την Ταμπρίζ από τους Οθωμανούς και το Ορμούζ από τους Πορτογάλους. Η Ισφαχάν, που έγινε πρωτεύουσα, μετατράπηκε σε μια από τις πιο λαμπρές πόλεις της εποχής της με την Πλατεία Νάκς-ε Τζαχάν (σήμερα Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO), τζαμιά και γέφυρες. Το εμπόριο της σερικού φέρει στο κράτος τεράστια έσοδα.

Τέλος

Ασθενώντας από τα τέλη του 17ου αιώνα, το κράτος καταρράχτηκε όταν αφγανικές δυνάμεις Χοτάκι κατέλαβαν την Ισφαχάν το 1722. Ο Νάντερ, της τουρκμενικής φυλής Αφσάρ, ο οποίος είχε πολεμήσει υπέρ των Σαφαβίδων, ανακηρύχθηκε σαχ το 1736, βάζοντας πρακτικά τέλος στη Σαφαβική δυναστεία.

Οι Κιζίλμπας και η Σιαϊτισμός

Οι τουρκμενικές φυλές Κιζίλμπας constitued τον πυρήνα του Σαφαβικού στρατού. Ήταν αφιερωμένοι στον ηγέτη του τάγματος όχι μόνο ως πολιτικός ηγέτης αλλά και ως πνευματικός οδηγός. Φυλές όπως οι Σαμλού, Ρουμλού, Ουστατζλού, Τεκέλου, Ντολκαντίρ και Αφσάρ συγκεντρώθηκαν γύρω από τον Σαχ Ισμαήλ ως στρατιωτική δύναμη, και αυτή η πιστότητα ήταν ένας από τους κύριους λόγους για τις γρήγορες κατακτήσεις των πρώτων ετών.

Η απόφαση του Ισμαήλ να καθιερώσει τη Δωδεκαϊμμερή Σιά ως επίσημο δόγμα ήταν μια βαθιά αλλαγή για τον Ιράν, του οποίου ο πληθυσμός ήταν σε μεγάλο βαθμό Σούννης εκείνη την εποχή. Το κράτος εισήγαγε σιά σπουδαστές από περιοχές όπως το Τζαμπάλ Αμίλ και αναδιοργάνωσε τις μαντράσες και τα βάκφια. Η διαδικασία χρειάστηκε αιώνες για να καθιερωθεί στην κοινωνία· η σημερινή σιά πλειοψηφία του Ιράν διαμορφώθηκε σταδιακά κατά και μετά την Σαφαβική εποχή και όχι από νύχτα σε μέρα.

Διοίκηση, ο στρατός και οι μεταρρυθμίσεις του Αμπάς

Στην πρώιμη περίοδο το κράτος διοικούταν σε μεγάλο βαθμό από τους εμίρες Κιζίλμπας, και οι επαρχίες παραχωρούταν στους φυλαρχικούς αρχηγούς. Αυτό περιορίζει την εξουσία του σαχ, και οι αντιπαλότητες μεταξύ των εμίρων γίνονταν μερικές φορές εμφύλιος πόλεμος. Για να αλλάξει αυτή την ισορροπία, ο Αμπάς Α' δημιούργησε μια δύναμη γκουλάμ γεωργιανής, τσερκέζικης και αρμενικής καταγωγής που ήταν άμεσα πιστοί στον σαχ, και αφαίρεσε μερικές επαρχίες από τους φυλαρχικούς αρχηγούς τοποθετώντας τις υπό κεντρική διοίκηση.

Στην εκσυγχρονισμό του στρατού, η γνώση αρτοπιεστών και μουσκέτων που φέρανε οι αγγλοί αδελφοί Σέρλεϊ μετά το 1598 έπαιξε ρόλο. Ο Αμπάς έφερε επίσης το μεγαλύτερο μέρος του εμπορίου σερικού υπό κράτος έλεγχο και, μέσω αρμενικών εμπόρων που εγκαταστάθηκαν στη Νέα Τζουλφά, μετατρέψε την Ισφαχάν σε εμπορικό κέντρο συνδεδεμένο με την Ευρώπη. Αυτά τα βήματα ενίσχυσαν το ταμείο και επέτρεψαν στο κράτος να ανακτήσει έναντι των Οθωμανών.

Τέχνη, αρχιτεκτονική και πνευματική ζωή

Η Σαφαβική περίοδος είναι μια από τις λαμπρότερες εποχές της ιρανικής ιστορίας τέχνης. Γύρω από την Πλατεία Νάκς-ε Τζαχάν στην Ισφαχάν, ο Τζαμιά του Σαχ, ο Τζαμιά του Σέιχ Λουτφουλάχ, το Παλάτι Αλί Καπού και το καλυμμένο μπαζάρ αποτελούν ένα κέντρο πόλης που σχεδιάστηκε ως ολόκληρο. Κατασκευές όπως η Γέφυρα Αλαχβέρντι Χαν και η Γέφυρα Χατζού έδωσαν στον παράκτιο ζώνη τον δικό της χαρακτήρα. Οι κεραμοστρωμένες κούπολες και η γεωμετρική διακόσμηση διαμόρφωσαν την οπτική γλώσσα της εποχής.

Η μινιατούρα, η καλλιγραφία, η βιβλιοτέχνη και η κιλιμουργία ανθοφόρησαν στα εργαστήρια της Ταμπρίζ και της Ισφαχάν, και χαλιά από κέντρα όπως η Αρνταμπίλ και η Κασάν διατηρούνται σήμερα σε μουσεία όλο τον κόσμο. Στο πνευματικό πεδίο, το «Σχολείο της Ισφαχάν», συνδεδεμένο με τον Μιρ Νταμάντ και τον μαθητή του Μουλά Σαντρά, συνδυάστηκε η φιλοσοφία με τη σιά θεολογία. Οι τουρκικές γλώσσες χρησιμοποιούνταν ευρέως στην αίθουσα παράλληλα με τα περσικά, και τα ποιήματα που έγραψε ο Σαχ Ισμαήλ με το ψευδώνυμο Χαταΐ καταλαμβάνουν σημαντική θέση στην αζερμπαϊτζανική τουρκική λογοτεχνία.

Η Σαφαβική κληρονομιά και η επίδρασή της σήμερα

Το πιο μόνιμο σημάδι των Σαφαβίδων είναι η πολιτική γεωγραφία. Τα σύνορα που σχεδιάστηκαν μέσω συμβάσεων με τους Οθωμανούς ορίσαν την κύρια γραμμή των σημερινών συνόρων μεταξύ Τουρκίας και Ιράκ από την μια πλευρά και Ιράν από την άλλη. Το ότι ο Ιράν κράτησε τη σιά ταυτότητά του και υπό μεταγενέστερες δυναστείες άλλαξε τον θρησκευτικό χάρτη της περιοχής και, για αιώνες, έκανε την Οθωμανο–Ιρανική αντιπαλότητα θρησκευτικό ζήτημα εκτός από πολιτικό.

Οι ιστορικοί δεν συμφωνούν αν οι Σαφαβίδες δημιούργησαν ένα «ιρανικό εθνικό κράτος». Μερικοί βλέπουν την περίοδο ως τον χρόνο που ανακτιζόταν η πολιτική ενότητα του Ιράν· άλλοι τονίζουν ότι ήταν μια πολυγλωσσική, πολυπολιτισμική δυναστειακή αυτοκρατορία που στηρίζονταν σε τουρκμενική στρατιωτική ελίτ. Και οι δύο αναγνώσεις συμφωνούν σε ένα σημείο: οι Σαφαβίδες είναι κοινή αρχή στην ιστορία του Ιράν, του Αζερμπαϊτζάν και του Καυκάσου.

Αλλαγή πρωτευουσών και η τύχη της Ταμπρίζ

Η Σαφαβική πρωτεύουσα δεν έμεινε σε μια πόλη. Η πρώτη πρωτεύουσα ήταν η Ταμπρίζ, κοντά στα οθωμανικά σύνορα· καθώς η οθωμανική πίεση αυξήθηκε στην εποχή του Σαχ Ταχμάσπ, η πρωτεύουσα μετακινήθηκε στην Καζβίν, πιο εσωτερικά, περίπου το 1548. Ο Αμπάς Α' μετακίνησε τότε το κέντρο στην Ισφαχάν το 1598. Αυτές οι μετακινήσεις αντικατοπτρίζουν τόσο ασφαλιστικά соображения όσο και την κατεύθυνση των εμπορικών διαδρομών και των εύκαμπτων γαιών.

Η Ταμπρίζ ήταν μια από τις πόλεις που άλλαζαν χέρια πιο συχνά στη μάχη μεταξύ των δύο κρατών. Ο Σουλτάν Σελίμ μπήκε στην πόλη το 1514 αλλά δεν έμεινε εκεί· οι Οθωμανοί την κατέλαβαν το 1585 και ο Αμπάς την ανακτήσει το 1603. Ο Σαχ Ταχμάσπ έδωσε επίσης καταφύγιο το 1544 στον μουγολάρχοντα Χουμαγιούν, που είχε φύγει από την Ινδία, και με Σαφαβική υποστήριξη ο Χουμαγιούν ανακτήσει τη Ντέλι το 1555. Αυτό ενίσχυσε επίσης τους Σαφαβικούς πολιτισμικούς δεσμούς με την Κεντρική Ασία και την Ινδία.

Η Σαφαβική ιστορία είναι λοιπόν όχι μόνο ιστορία πολέμων με τους Οθωμανούς αλλά και ενός ευρέως δικτύου πολιτισμού και εμπορικής δραστηριότητας που εκτείνονταν από την Ινδία στην Ανατολία· ιρανικά χαλιά, μινιατούρες και περσική λογοτεχνία εξαπλώνονταν μέσω αυτού του δικτύου και κέρδισαν θαυμασμό στους γειτονικούς αυλώνες.

Πηγές και επιπλέον ανάγνωση

  1. Τουρκία Διγιάνετ Βακφι Ισλάμ Ανσικλοπεδισι, «Σαφεβίλερ».
  2. UNESCO Παγκόσμια Κληρονομιά, «Μειδάν Εμαμ, Εσφαχάν».
  3. Encyclopaedia Britannica, «Safavid dynasty».
  4. Roger Savory – Iran Under the Safavids (Cambridge University Press, 1980).
  5. Encyclopaedia Iranica, «Safavid dynasty» entry.
  6. UNESCO Παγκόσμια Κληρονομιά, «Μειδάν Εμαμ, Εσφαχάν».
Κοινοποίηση
Ακολουθήστε το YulaHubΜάθετε πρώτοι τις σημαντικότερες ειδήσεις της ημέρας.
RSS

Αφήστε ένα σχόλιο

Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *