Chuyển đến nội dung

Tri thức soi sáng thế giới

Đế chế Safavid: Từ Tabriz đến Isfahan, Nhà nước Hình thành Iran Hiện đại

Nhà nước Safavid được thành lập tại Tabriz năm 1501 bởi Shah Ismail và cai trị Iran cùng vùng lân cận cho đến năm 1736. Trở nên mạnh mẽ nhờ sự hỗ trợ của các bộ lạc Turkmen Qizilbash, nó áp dụng Thập nhị phái Shi‘ism làm niềm tin chính thức. Nó đối đầu với người Ottoman trong một thời gian dài, và dưới thời Shah Abbas, Isfahan trở thành một trong những thành phố huy hoàng nhất thế giới.

Đế chế Safavid: Từ Tabriz đến Isfahan, Nhà nước Hình thành Iran Hiện đại
Hình ảnh: naturalearthdata.com / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

Nhà Safavid xuất hiện từ hội đường Sufi Safaviyya, được đặt tên theo Sheikh Safi al-Din, người sống tại Ardabil vào thế kỷ 14. Vào thế kỷ 15, hội đường lan rộng giữa các bộ lạc Turkmen ở Anatolia và Azerbaijan; được gọi là “Qizilbash” (đầu đỏ) vì đội nón đỏ, các bộ lạc này hình thành sức mạnh quân sự của nhà Safavid.

Shah Ismail

Lãnh tụ trẻ của hội đường Ismail đánh bại Aq Qoyunlu và được tuyên bố làm shah tại Tabriz năm 1501, thiết lập Thập nhị phái Shi‘ism làm niềm tin chính thức của nhà nước. Ông sớm chinh phục toàn bộ Iran. Shah Ismail cũng viết thơ bằng tiếng Thổ Nhĩ Kỳ dưới bút danh “Khata’i”. Năm 1514, ông bị Selim I đánh bại tại Chaldiran.

Đối đầu với người Ottoman

Trong thế kỷ 16 và 17, nhà Safavid và người Ottoman chiến tranh kéo dài vì Đông Anatolia, Caucasus và Iraq. Hòa bình Amasya (1555) là hiệp ước hòa bình chính thức đầu tiên giữa hai bên, và biên giới do Hiệp ước Qasr-e Shirin (1639) vẽ ra đã xác định chủ yếu đường viền biên giới Thổ Nhĩ Kỳ–Iran ngày nay.

Shah Abbas và Isfahan

Abbas I (1588–1629) thành lập các đơn vị ghulam người Caucasus mới để cân bằng quyền lực của các thủ lĩnh Qizilbash, và giành lại Tabriz từ người Ottoman và Hormuz từ người Bồ Đào Nha. Isfahan, được định làm thủ đô, trở thành một trong những thành phố huy hoàng nhất thời đại với Quảng trường Naqsh-e Jahan (nay là Di sản Thế giới UNESCO), các nhà thờ hồi giáo và cây cầu. Buôn bán lụa mang lại thu nhập lớn cho nhà nước.

Kết thúc

Yếu đi từ cuối thế kỷ 17, nhà nước sụp đổ khi lực lượng Afghan Hotaki chiếm Isfahan năm 1722. Nader, thuộc bộ lạc Turkmen Afshar, người đã chiến đấu dưới danh nghĩa nhà Safavid, tự xưng shah năm 1736, chấm dứt thực tế triều đại Safavid.

Qizilbash và Shiit hóa

Các bộ lạc Turkmen Qizilbash hình thành lõi của quân đội Safavid. Họ tận tụy với thủ lĩnh hội đường không chỉ như một lãnh đạo chính trị mà còn như một hướng dẫn tinh thần. Các bộ lạc như Shamlu, Rumlu, Ustajlu, Tekelu, Dulkadir và Afshar tập trung quanh Shah Ismail như một lực lượng quân sự, và lòng trung thành này là một trong những lý do chính cho những chinh phục nhanh chóng của những năm đầu.

Quyết định của Ismail thiết lập Thập nhị phái Shiism làm niềm tin chính thức là một thay đổi sâu sắc cho Iran, nơi dân cư chủ yếu là Sunni lúc bấy giờ. Nhà nước mời các học giả Shia từ các vùng như Jabal Amil và tổ chức lại các madrasa và quỹ từ thiện. Quá trình này mất hàng thế kỷ mới định hình trong xã hội; đa số Shia của Iran ngày nay hình thành dần trong và sau thời Safavid chứ không phải một sớm một chiều.

Hành chính, quân đội và cải cách của Abbas

Trong giai đoạn đầu, nhà nước chủ yếu do các emir Qizilbash điều hành, và các tỉnh được giao cho thủ lĩnh bộ lạc. Điều này giới hạn quyền lực của shah, và sự đối đầu giữa các emir đôi khi biến thành nội chiến. Để thay đổi cân bằng này, Abbas I tạo ra một lực lượng ghulam gốc Georgia, Circassia và Armenia trung thành trực tiếp với shah, và ông lấy một số tỉnh từ thủ lĩnh bộ lạc đặt dưới quản lý trung ương.

Trong việc hiện đại hóa quân đội, kiến thức pháo binh và súng lục do anh em Sherley người Anh mang đến sau năm 1598 đóng vai trò. Abbas cũng đưa phần lớn buôn bán lụa dưới kiểm soát nhà nước và, thông qua các thương nhân Armenia định cư tại New Julfa, biến Isfahan thành trung tâm thương mại liên kết với Châu Âu. Những bước này củng cố kho bạc và cho phép nhà nước phục hồi trước người Ottoman.

Nghệ thuật, kiến trúc và đời sống trí tuệ

Thời Safavid là một trong những kỷ nguyên rực rỡ nhất lịch sử nghệ thuật Iran. Quanh Quảng trường Naqsh-e Jahan ở Isfahan, Nhà thờ Shah, Nhà thờ Sheikh Lutfullah, Cung điện Ali Qapu và chợ có mái che hình thành một trung tâm thành phố được thiết kế như một tổng thể. Các công trình như Cầu Allahverdi Khan và Cầu Khaju cho bờ sông vẻ đẹp riêng. Các vòm tráng gạch và trang trí hình học định hình ngôn ngữ thị giác của thời đại.

Tranh thu nhỏ, thư pháp, nghệ thuật sách và dệt thảm phát triển trong các xưởng tại Tabriz và Isfahan, và thảm từ các trung tâm như Ardabil và Kashan ngày nay được trưng bày tại các bảo tàng khắp thế giới. Về tư duy, “Trường phái Isfahan”, gắn liền với Mir Damad và đệ tử Mulla Sadra, kết hợp triết học với thần học Shia. Tiếng Thổ Nhĩ Kỳ được dùng rộng rãi tại triều đình cùng với tiếng Ba Tư, và những bài thơ Shah Ismail viết dưới bút danh Khatai chiếm vị trí quan trọng trong văn học Turkic Azerbaijan.

Di sản Safavid và ảnh hưởng đến ngày nay

Dấu ấn bền vững nhất của nhà Safavid là địa lý chính trị. Biên giới được vẽ qua các hiệp ước với người Ottoman xác định chủ yếu đường viền biên giới ngày nay giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Iraq về phía này và Iran về phía kia. Việc Iran giữ bản sắc Shia dưới các triều đại sau cũng thay đổi bản đồ giáo phái của khu vực và, trong nhiều thế kỷ, khiến cuộc đối đầu Ottoman–Iran trở thành vấn đề tôn giáo cũng như chính trị.

Các sử gia không thống nhất về việc nhà Safavid có hình thành một “quốc gia dân tộc Iran” hay không. Một số coi giai đoạn này là lúc sự thống nhất chính trị của Iran được xây dựng lại; những người khác nhấn mạnh đây là một đế chế triều đại đa ngôn ngữ, đa văn hóa dựa trên tinh hoa quân sự Turkmen. Cả hai cách đọc đều đồng ý một điểm: nhà Safavid là điểm khởi đầu chung trong lịch sử của Iran, Azerbaijan và Caucasus.

Thay đổi thủ đô và số phận của Tabriz

Thủ đô Safavid không ở lại một thành phố. Thủ đô đầu tiên là Tabriz, gần biên giới Ottoman; khi áp lực Ottoman tăng lên dưới thời Shah Tahmasp, thủ đô được dời đến Qazvin, sâu trong nội địa hơn, khoảng năm 1548. Abbas I sau đó dời trung tâm đến Isfahan năm 1598. Những lần dời này phản ánh cả lo ngại an ninh và hướng của các tuyến đường thương mại cùng đất đai màu mỡ.

Tabriz là một trong những thành phố đổi chủ nhiều nhất trong cuộc đấu tranh giữa hai nhà nước. Sultan Selim vào thành năm 1514 nhưng không ở lại; người Ottoman chiếm nó năm 1585 và Abbas giành lại năm 1603. Shah Tahmasp cũng cho Mughal Humayun, người trốn khỏi Ấn Độ, trú ẩn năm 1544, và với sự hỗ trợ Safavid, Humayun giành lại Delhi năm 1555. Điều này cũng củng cố mối quan hệ văn hóa Safavid với Trung Á và Ấn Độ.

Lịch sử Safavid do đó không chỉ là câu chuyện chiến tranh với người Ottoman mà còn là mạng lưới văn hóa và thương mại rộng lớn trải dài từ Ấn Độ đến Anatolia; thảm Iran, tranh thu nhỏ và văn học Ba Tư lan truyền dọc mạng lưới này và giành được sự ngưỡng mộ tại các triều đình lân cận.

Nguồn và đọc thêm

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Safevîler”.
  2. UNESCO World Heritage, “Meidan Emam, Esfahan”.
  3. Encyclopaedia Britannica, “Safavid dynasty”.
  4. Roger Savory – Iran Under the Safavids (Cambridge University Press, 1980).
  5. Encyclopaedia Iranica, “Safavid dynasty” entry.
  6. UNESCO World Heritage, “Meidan Emam, Esfahan”.
Chia sẻ
Theo dõi YulaHubNhận những tin quan trọng nhất trong ngày sớm nhất.
RSS

Để lại bình luận

Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *