Pek çok sporun kökeni yüzyıllar içinde gelişen halk oyunlarına dayanır ve “ilk maç” sorusunun kesin bir yanıtı yoktur. Basketbol ise bir istisna: Oyunun mucidi, doğduğu salon ve ilk kuralların yazıldığı tarih bellidir. Bugün yüz milyonlarca kişinin oynadığı ve izlediği bu spor, bir öğretmenin kış aylarında öğrencilerini meşgul etme çabasından doğdu.
Bir öğretmenin çözümü
1891 sonbaharında Springfield’daki YMCA eğitim okulunda ders veren James Naismith’e zor bir görev verildi: Uzun New England kışında içeriye kapanan öğrenciler için hem eğlenceli hem de sert temas gerektirmeyen bir salon oyunu bulmak. Naismith, futbolun ve rugbinin kapalı alanda tehlikeli olacağını düşündü. Çözümü, topu yere değil yukarıya, oyuncuların başı üzerindeki bir hedefe atmaktı; böylece güçten çok isabet önem kazanacaktı.
Naismith, oyunun 13 kuralını yazdı. Top elle oynanacak ama koşarken taşınmayacak, rakibe itme ya da çelme yapılmayacak, hedefe giren atış sayı getirecekti. Salonun balkon korkuluğuna yaklaşık 3,05 metre yüksekliğe iki şeftali sepeti asıldı. Bugün potanın yüksekliği hâlâ aynıdır. Aralık 1891’de oynanan ilk maçlarda dokuzar kişilik iki takım vardı ve sayı nadir atılıyordu; sepetin dibi olmadığı için her sayıdan sonra topu merdivenle çıkıp almak gerekiyordu.
Hızla yayılan bir oyun
YMCA ağı sayesinde basketbol birkaç yıl içinde ABD’nin dört bir yanına, ardından Kanada, Çin, Japonya ve Avrupa’ya ulaştı. 1892’de Smith College’da Senda Berenson, oyunu kadınlar için uyarladı ve kadın basketbolu da hemen hemen oyunla yaşıt oldu. Sepetin yerini zamanla demir çember ve file aldı, topu sektirerek ilerlemek (dribbling) oyunun temel bir parçası hâline geldi, panya (arka tahta) seyircilerin atışlara müdahalesini önlemek için eklendi.
Profesyonellik ve büyük ligler
Uluslararası Basketbol Federasyonu (FIBA) 1932’de Cenevre’de kuruldu ve basketbol 1936 Berlin Olimpiyatları’nda resmî olarak programa girdi; törende madalyaları Naismith bizzat izledi. ABD’de 1946’da kurulan Basketball Association of America, 1949’da rakip bir ligle birleşerek NBA adını aldı. 1954’te getirilen 24 saniye kuralı, takımların topu oyalayarak zamanı öldürmesini engelledi ve oyunu bugünkü hızına kavuşturdu. Üç sayı çizgisi NBA’de 1979–80 sezonunda, FIBA kurallarında 1984’te uygulamaya girdi.
Bugünkü basketbol
Basketbol, futboldan sonra dünyada en çok oynanan takım sporları arasında sayılır. NBA’in yanı sıra Avrupa’da EuroLeague, ulusal ligler ve FIBA Basketbol Dünya Kupası büyük ilgi görür. 2020 Tokyo Olimpiyatları’nda sokak basketbolundan doğan 3x3 basketbol da olimpik branş oldu. Son yıllarda NBA’de oynayan Avrupalı, Afrikalı ve Asyalı oyuncuların sayısının artması, oyunun gerçekten küresel bir spora dönüştüğünü gösteriyor.
Sık sorulan sorular
İlk basketbol maçının skoru neydi?
Yaygın anlatıma göre ilk maç 1–0 bitti. Bu, o dönemde sayının ne kadar zor geldiğini ve oyunun ilk yıllarında atış tekniğinin henüz gelişmediğini gösterir.
Naismith’in orijinal kuralları nerede?
Naismith’in daktilo ile yazılmış iki sayfalık orijinal kuralları 2010’da açık artırmada satıldı ve bugün Kansas Üniversitesi’nde sergileniyor. Naismith, ömrünün uzun bir bölümünde bu üniversitede çalışmıştı.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Naismith Memorial Basketball Hall of Fame, “James Naismith” biyografisi.
- FIBA, federasyon tarihi sayfaları.
- James Naismith, Basketball: Its Origin and Development (1941).
- University of Kansas, “Original Rules of Basket Ball” sergisi.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir