Aşılar, modern tıbbın en etkili halk sağlığı araçlarından biri olarak kabul edilir. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre aşılama her yıl milyonlarca ölümü önlemektedir. Çiçek hastalığı aşı sayesinde 1980'de dünyadan tamamen silinmiş, çocuk felci ise dünyanın büyük bölümünde ortadan kaldırılmıştır. Peki bir aşı vücutta tam olarak ne yapar?
Bağışıklık sisteminin hafızası
Vücuda bir mikrop girdiğinde bağışıklık sistemi onun yüzeyindeki ayırt edici yapıları (antijenler) tanır, bunlara özel antikorlar ve savunma hücreleri üretir. Bu ilk karşılaşma zaman alır ve bu sürede kişi hastalanabilir. Mikrop yenildikten sonra bir kısım "hafıza hücresi" vücutta kalır. Aynı mikrop tekrar geldiğinde bağışıklık sistemi onu hızla tanır ve çoğu zaman hastalık gelişmeden etkisiz hâle getirir.
Aşılar, bu hafızayı hastalığın kendisini geçirmeden oluşturur: Bağışıklık sistemine mikrobun zararsız bir parçası, zayıflatılmış ya da öldürülmüş bir formu veya onu tanımaya yarayan bir talimat gösterilir.
Başlıca aşı türleri
- Canlı zayıflatılmış aşılar: Hastalık yapma gücü azaltılmış mikrop içerir; güçlü ve uzun süreli bağışıklık sağlar (ör. kızamık-kabakulak-kızamıkçık aşısı).
- İnaktive (öldürülmüş) aşılar: Etkisiz hâle getirilmiş mikrop içerir; genellikle birden fazla doz gerekir.
- Alt birim ve konjuge aşılar: Mikrobun yalnızca belirli parçalarını (protein ya da şeker yapıları) içerir.
- Toksoid aşılar: Hastalığa yol açan toksinin zararsızlaştırılmış hâlini içerir (ör. tetanoz, difteri).
- mRNA ve viral vektör aşılar: Hücrelere, mikrobun bir proteinini kısa süreliğine üretmeleri için talimat taşır; bağışıklık sistemi bu proteini tanımayı öğrenir. mRNA hücre çekirdeğine girmez ve kısa sürede parçalanır.
Aşılar nasıl test edilir?
Bir aşı, laboratuvar ve hayvan çalışmalarından sonra giderek büyüyen gruplarla yapılan üç aşamalı klinik araştırmalardan geçer. Güvenlik ve etkinlik verileri bağımsız düzenleyici kurumlarca incelenir. Onaydan sonra da milyonlarca kişide kullanılırken nadir yan etkiler sistematik olarak izlenmeye devam eder.
Yan etkiler
En sık görülenler enjeksiyon yerinde ağrı, kızarıklık, hafif ateş ve yorgunluktur; bunlar bağışıklık sisteminin çalıştığını gösterir ve genellikle bir iki gün içinde geçer. Ciddi alerjik reaksiyonlar çok nadirdir ve aşı yapılan yerlerde bu duruma müdahale edebilecek hazırlık bulunur.
Toplum bağışıklığı
Bir toplumda yeterli sayıda kişi bağışık olduğunda mikrop yayılacak yeterli insan bulamaz. Bu sayede yeni doğan bebekler, bağışıklık sistemi zayıf olanlar ve tıbbi nedenle aşı olamayanlar da dolaylı olarak korunur. Gereken oran hastalığa göre değişir; kızamık gibi çok bulaşıcı hastalıklarda bu oran çok yüksektir.
Aşı takvimindeki zamanlama neden önemli?
Çocukluk aşı takvimleri rastgele hazırlanmaz; her aşının zamanı, hastalığın en tehlikeli olduğu yaş ile bağışıklık sisteminin aşıya en iyi yanıt verdiği dönem dikkate alınarak belirlenir:
- Anneden geçen antikorlar: Bebekler doğumda anneden geçen bazı antikorlarla korunur. Bu antikorlar ilk aylarda azalır; ancak kızamık gibi bazı canlı aşılara yanıtı da zayıflatabilir. Bu yüzden kızamık içeren aşı çoğu ülkede birinci yaş civarında yapılır.
- Erken risk: Boğmaca gibi küçük bebeklerde ağır seyreden hastalıklara karşı aşılama ilk aylarda başlar.
- Tekrar dozları: Bazı aşılarda güçlü ve kalıcı bağışıklık için birkaç doz ve ilerleyen yaşlarda pekiştirme dozu gerekir.
Takvim ülkeden ülkeye küçük farklar gösterebilir; Türkiye'de güncel çocukluk aşı takvimi Sağlık Bakanlığı tarafından yayımlanır. Bir doz kaçırıldıysa baştan başlamak genellikle gerekmez; ne yapılacağını aile hekiminiz belirler.
Aşılar piyasaya çıktıktan sonra nasıl izlenir?
Klinik çalışmalar binlerce kişiyle yapılır; ama çok nadir yan etkiler ancak milyonlarca kişi aşılandığında görülebilir. Bu yüzden ülkeler aşıları kullanıma girdikten sonra da izler. Bu sürece farmakovijilans denir:
- Bildirim sistemleri: Türkiye'de Türkiye Farmakovijilans Merkezi (TÜFAM), Avrupa'da Avrupa İlaç Ajansı'nın EudraVigilance sistemi, ABD'de VAERS gibi sistemler sağlık çalışanlarından ve vatandaşlardan bildirim toplar.
- Sinyal incelemesi: Beklenenden sık görülen bir olay "sinyal" olarak ele alınır ve aşıyla gerçekten ilişkili olup olmadığı ayrıca araştırılır; bir bildirim tek başına nedensellik kanıtı değildir.
- Somut bir örnek: ABD'de 1998'de kullanıma giren ilk rotavirüs aşısı, izleme sistemlerinin nadir bir bağırsak sorunuyla ilişki saptaması üzerine 1999'da piyasadan çekildi; bugün kullanılan rotavirüs aşıları farklı ürünlerdir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye yerine geçmez. Aşılarla ilgili kararlar için hekiminize danışın.
Sık sorulan sorular
Bazı aşılar neden tekrarlanır?
Bazı aşıların koruması zamanla azalır ve hatırlatma dozu gerekir. Grip gibi sürekli değişen virüslerde ise aşı her yıl o sezonun virüslerine göre güncellenir.
Aşı otizme yol açar mı?
Hayır. Bu iddiayı ortaya atan çalışma bilimsel sahtekârlık nedeniyle geri çekilmiş, milyonlarca çocuğu kapsayan çok sayıda araştırma aşılar ile otizm arasında bir bağlantı bulmamıştır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Size ve çocuklarınıza önerilen aşılar için hekiminize ya da sağlık kuruluşunuza danışın.
Kaynaklar ve ileri okuma
- T.C. Sağlık Bakanlığı – Genişletilmiş Bağışıklama Programı / Çocukluk dönemi aşı takvimi
- CDC – Withdrawal of Rotavirus Vaccine Recommendation, MMWR (1999)
- EMA – EudraVigilance
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir