Chuyển đến nội dung

Tri thức soi sáng thế giới

Hephthalite (Hun Trắng): Nhà nước Trung Á đã khiến nhà Sasan phải đóng góp

Hephthalite, được gọi trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ là Akhun (Hun Trắng), đã xây dựng một nhà nước mạnh mẽ tại Tokharistan và Transoxiana ở Trung Á vào giữa thế kỷ 5. Họ đánh bại Đế chế Sasan, buộc nó phải đóng góp, và ảnh hưởng của họ lan đến miền bắc Ấn Độ. Họ bị tiêu diệt vào giữa thế kỷ 6 bởi một cuộc tấn công liên hợp của Göktürk và Sasan. Lịch sử học Thổ Nhĩ Kỳ coi họ là một trong những nhà nước Thổ Nhĩ Kỳ; nguồn gốc của họ vẫn còn tranh cãi trong học thuật quốc tế.

Hephthalite (Hun Trắng): Nhà nước Trung Á đã khiến nhà Sasan phải đóng góp
Hình ảnh: Background: Map created from DEMIS Mapserver, which are public domain. Koba-chan Hephtha… / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

Hephthalite được gọi là “Hun Trắng” trong các tư liệu Byzantine và “Heftal” hoặc “Hephthalites” trong các tư liệu Sasan và Hồi giáo. Vào giữa thế kỷ 5, họ trở nên mạnh mẽ ở vùng Tokharistan phía nam sông Amu Darya và dần thống trị một khu vực rộng lớn.

Cuộc đấu tranh với nhà Sasan

Hephthalite can thiệp vào các vấn đề nội bộ của Đế chế Sasan. Vua Sasan Peroz bị thua trận trong các chiến dịch chống lại họ và chết trong trận chiến năm 484, sau đó nhà Sasan phải đóng góp cho họ một thời gian. Vua Sasan Kavad I được biết đến đã lấy lại ngai vàng nhờ sự hỗ trợ của Hephthalite.

Ấn Độ và thương mại

Hephthalite và các nhóm liên quan tiến vào miền bắc Ấn Độ khi Đế chế Gupta suy yếu. Khi kiểm soát một đoạn quan trọng của Con đường Tơ lụa, họ thu được thu nhập khổng lồ từ thương mại. Nhà sử học Byzantine Procopius miêu tả họ, khác với các bộ lạc Hun khác, là một dân tộc định cư, được cai trị bởi pháp luật.

Sụp đổ

Istemi Yabgu, người cai quản cánh tây của Khaganate Göktürk thành lập năm 552, liên minh với vua Sasan Khosrow I Anushirvan. Cuộc tấn công liên hợp của họ đã phá hủy nhà nước Hephthalite vào khoảng 557–560, và lãnh thổ của nó bị chia cắt giữa Göktürk và Sasan.

Nguồn gốc

Lịch sử học Thổ Nhĩ Kỳ coi Hephthalite là sự tiếp nối của truyền thống Hun và là một nhà nước Thổ Nhĩ Kỳ. Học thuật quốc tế cũng có quan điểm cho rằng họ có nguồn gốc Iran hoặc lai; vấn đề này vẫn đang tranh cãi.

Từ Kidarite đến Akhun: Sự chuyển dịch quyền lực tại Tokharistan

Sự trỗi dậy của Akhun liên quan đến sự sụp đổ của một cân bằng quyền lực lâu đời ở Trung Á và Bactria (Tokharistan). Từ cuối thế kỷ 4, một triều đại gọi là Kidarite giáp ranh với cả nhà Sasan và nhà Gupta ở miền bắc Ấn Độ. Sau giữa thế kỷ 5, Akhun trở thành lực lượng thống trị ở lưu vực sông Amu Darya, lấy vị trí của Kidarite.

Chi tiết của quá trình chuyển đổi này chưa được hiểu rõ vì tư liệu hiếm. Không một trong các tư liệu Byzantine, Sasan, Trung Quốc hay Ấn Độ nào miêu tả Akhun trực tiếp và toàn diện, và kho lưu trữ văn bản của chính nhà nước này cũng không còn sót lại. Các nhà sử học do đó cố gắng dựng nên bức tranh bằng cách đối chiếu các ghi chép của các nước láng giềng cùng với đồng tiền. Việc tên gọi Akhun và Hephthalite có chỉ cùng một cộng đồng hay các nhóm liên quan nhưng khác nhau cũng nằm trong số các câu hỏi tranh cãi.

Thủ đô, Hành chính và Ngôn ngữ Bactrian

Các du hành gia và sứ giả Trung Quốc là những nhân chứng hiếm hoi trực tiếp miêu tả vị vua Akhun và chỗ ngự trị của ông. Một trong số họ, Song Yun, viết vào đầu thế kỷ 6 khi du hành qua Trung Á để tìm kiếm kinh điển Phật giáo, nói rằng ông đã được tiếp đón bởi vị vua Akhun trong một cung điện lều. Vị trí chính xác của nơi được các tư liệu Trung Quốc ghi nhận là thủ đô vẫn còn tranh cãi.

Trong những năm gần đây, các văn bản bằng ngôn ngữ Bactrian từ vùng Rob của Afghanistan đã cung cấp thông tin quý giá về hoạt động hàng ngày của các bộ máy hành chính tiếp nối và chồng chéo lên thời Akhun. Bactrian, được viết bằng bảng chữ cái bắt nguồn từ chữ Hy Lạp, vẫn là ngôn ngữ chung của thư từ hành chính và thương mại trong khu vực. Điều này cho thấy một giai cấp cai trị gốc du mục cai quản một xã hội định cư bằng cách vận dụng các truyền thống viết lách và thuế địa phương. Đồng tiền cũng cho thấy các mẫu thiết kế lấy cảm hứng từ đồng Sasan và chú thích bằng Bactrian.

Các cuộc chiến tranh Sasan: Thua trận của Peroz và Kavad I

Cuộc đấu tranh giữa Akhun và Sasan chiếm giữ biên giới đông của Iran trong nửa sau thế kỷ 5. Vua Sasan Peroz đầu tiên bị bắt trong các chiến dịch chống lại Akhun và chỉ được thả sau khi trả một số tiền chuộc lớn. Một chiến dịch sau đó được khởi xướng để trả thù kết thúc bằng thất bại và cái chết của ông vào khoảng năm 484. Các tư liệu ghi nhận rằng thất bại này gây tổn thất nặng nề cho quân đội và kho bạc nhà Sasan.

Sau cái chết của Peroz, nhà Sasan phải đóng góp cho Akhun một thời gian. Vị vua tương lai Kavad I đã dành một phần thanh niên tại triều đình Akhun; khi bị lật đổ năm 488, ông lại trú ẩn ở đó, và vào khoảng 498–499 ông lấy lại ngai vàng nhờ hỗ trợ quân sự của họ. Những sự kiện này cho thấy Akhun không chỉ là một mối đe dọa biên giới mà còn là một diễn biến quyết định trong chính trị nội bộ Sasan.

Các chiến dịch tại Ấn Độ: Toramana và Mihirakula

Từ cuối thế kỷ 5, các nhóm liên quan đến Akhun cũng tiến vào miền bắc Ấn Độ. Những lãnh tụ nổi tiếng nhất của cộng đồng này, được gọi là Huna trong tư liệu Ấn Độ, là Toramana và con trai ông Mihirakula. Việc những tên này có thuộc về chính Akhun hay một nhóm liên quan gọi là Alchon vẫn đang được tranh luận giữa các học giả, và bằng chứng đồng tiền cùng bia ký được dùng để làm rõ sự phân biệt.

Theo các văn bản Trung Quốc và Ấn Độ, triều đại của Mihirakula được nhớ đến như một thời kỳ tàn phá cho các tu viện và định điểm Phật giáo, nhưng những lời kể này phần lớn đến từ các nguồn Phật giáo hoặc thù địch và có thể bị phóng đại. Quan điểm chung được chấp nhận ngày nay là các vị vua Ấn Độ đã phá vỡ áp lực này trong nửa đầu thế kỷ 6 và các cuộc tấn công của Huna đã góp phần làm suy yếu nhà Gupta. Tuy nhiên, quy mô thiệt hại không thể đo lường chính xác.

Thương mại, Đồng tiền và Con đường Tơ lụa

Lãnh thổ dưới quyền Akhun nằm ở nơi các tuyến đường hành lang giữa Trung Quốc, Iran và Ấn Độ giao nhau. Trong khi các thương nhân Sogdian ngày càng mạnh quanh Samarkand và Bukhara trong giai đoạn này, các vị vua Akhun thu nhập từ các khoản thu thông quan và cống nạp. Nhà nước do đó không chỉ hoạt động như một cộng đồng chiến binh mà còn là người bảo vệ và thu thuế các tuyến đường thương mại.

Đồng tiền là những tài liệu cụ thể nhất của thời kỳ Akhun. Các drachm bạc chủ yếu bắt chước mẫu Sasan và mang tên các vị vua địa phương cùng chú thích Bactrian. Hệ thống tiền tệ này cho thấy một ngôn ngữ kinh tế chung vẫn tiếp tục tồn tại trong khu vực. Việc các du hành gia Phật giáo đi qua lãnh thổ Akhun trên đường đến Ấn Độ cũng cho thấy các tuyến đường này vẫn hoạt động không bị gián đoạn.

Sụp đổ và Di sản lịch sử

Cuối cùng của nhà nước Akhun đến cùng với sự trỗi dậy của Khaganate Thổ Nhĩ Kỳ. Theo các tư liệu, yabgu Tây Thổ Nhĩ Kỳ Istemi và vua Sasan Khosrow I đã thống nhất một cuộc tấn công liên hợp; giữa cuối những năm 550 và khoảng 560 quyền lực Akhun bị phá vỡ. Lãnh thổ của nó bị chia cắt giữa hai nhà nước, chủ yếu dọc theo sông Amu Darya. Sự kiện này được coi là khởi đầu của sự thống trị Thổ Nhĩ Kỳ ở Trung Á và của mối quan hệ láng giềng Sasan–Thổ Nhĩ Kỳ.

Di sản của Akhun không giới hạn ở một nhà nước đơn lẻ. Các triều đại địa phương trong khu vực, hệ thống thuế và chữ viết Bactrian tiếp tục tồn tại, và trong các thế kỷ sau, các chúa tể của Tokharistan cố gắng giữ vững vị thế của mình trước cả quân đội Trung Quốc và Hồi giáo. Nghiên cứu hiện đại đối xử với Akhun như một xã hội quá độ mang cả đặc điểm du mục và định cư.

Nguồn tham khảo và đọc thêm

  1. Procopius, Wars, book I.
  2. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Eftalitler”.
  3. Encyclopaedia Britannica, “Hephthalite”.
  4. Procopius, History of the Wars (Persian War), Book I.
  5. Encyclopaedia Britannica, entry “Hephthalite”.
  6. Encyclopaedia Iranica, entry “Hephthalites”.
  7. Türkiye Diyanet Foundation Encyclopaedia of Islam, entry “Eftalitler”.
Chia sẻ
Theo dõi YulaHubNhận những tin quan trọng nhất trong ngày sớm nhất.
RSS

Để lại bình luận

Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *