Fesleğen, mutfakta en çok kullanılan aromatik bitkilerden biridir ve doğru koşullarda saksıda kolayca yetişir. Sıcağı ve güneşi sever, soğuğa ise hassastır.
Işık ve konum
Fesleğen günde 6–8 saat doğrudan güneş ışığı ister. Güney ya da batı cepheli bir balkon veya pencere kenarı idealdir. Gece sıcaklıkları düştüğünde saksıyı içeri almak gerekir; fesleğen dona dayanmaz.
Saksı ve toprak
- Altında drenaj deliği olan, en az 15–20 cm derinliğinde bir saksı seçin.
- Suyu iyi geçiren, organik maddece zengin bir saksı toprağı kullanın.
Sulama
Toprağın üst kısmı kurudukça sulayın. Toprak sürekli ıslak kalırsa kökler çürüyebilir; tamamen kurursa yapraklar sarkar. Sıcak yaz günlerinde daha sık sulama gerekebilir. Suyu yapraklara değil, toprağa verin.
Budama: gür fesleğenin sırrı
Bitki 15–20 cm boya ulaştığında ana gövdenin ucunu, bir yaprak çiftinin hemen üzerinden kesin. Bu sayede bitki yanlara doğru dallanır ve gürleşir. Çiçek tomurcukları belirdiğinde onları koparın; çiçeklenen fesleğen yaprak üretimini azaltır ve tadı değişebilir.
Hasat
- Yaprakları her zaman tepeden, yaprak çiftlerinin üzerinden keserek toplayın.
- Bir seferde bitkinin üçte birinden fazlasını kesmeyin.
- Taze fesleğeni buzdolabı yerine, sapları suya batırılmış hâlde oda sıcaklığında saklayabilirsiniz.
Fesleğen tohumdan nasıl yetiştirilir?
Fesleğeni tohumdan yetiştirmek hem ekonomik hem de keyifli bir yoldur. Tohumlar ilkbaharda, havalar ısınmaya başladığında iç mekânda küçük kaplara ya da viyollere ekilebilir. Tohumları toprağın üzerine serpip çok ince bir toprak tabakasıyla örtmek yeterlidir; derine gömülen tohumlar zor çimlenir. Toprağı nemli tutun ama çamur hâline getirmeyin. Ilık bir ortamda, yaklaşık 20 derece civarında, tohumlar genellikle bir iki hafta içinde çimlenir. Fideler iki üç çift gerçek yaprak çıkardığında en güçlü olanları bırakıp diğerlerini seyreltin ya da ayrı saksılara şaşırtın. Dışarıya ya da balkona taşımadan önce fideleri birkaç gün boyunca gündüzleri dışarıda bırakıp akşam içeri alarak alıştırmak, ani sıcaklık farkından kaynaklanan şoku azaltır. Gece sıcaklıkları kalıcı olarak ılımadan fideleri dışarıda bırakmayın.
Çelikle çoğaltma: suda kök aldırma
Fesleğen, çelikle çoğaltılması en kolay bitkilerden biridir. Sağlıklı bir bitkiden, üzerinde birkaç yaprak çifti bulunan ve henüz çiçeklenmemiş yaklaşık 10 santimetrelik bir sürgün kesin. Alt kısımdaki yaprakları temizleyin ve sapı bir bardak suya koyun; yaprakların suya değmemesine dikkat edin. Bardağı doğrudan güneş almayan aydınlık bir yere bırakın ve suyu birkaç günde bir tazeleyin. Genellikle bir iki hafta içinde saptan beyaz kökler çıkar. Kökler birkaç santimetre uzadığında çeliği toprağa dikebilirsiniz. Bu yöntem, marketten aldığınız saksı fesleğenini çoğaltmak için de kullanılabilir. Market fesleğenleri çoğu zaman tek saksıda çok sayıda fideyle satılır; bunları birkaç gruba ayırıp ayrı saksılara dikmek, bitkilerin birbirini boğmadan daha uzun yaşamasını sağlar.
Çiçeklenme neden önlenmeli?
Fesleğen yaz ortasından itibaren gövde uçlarında çiçek başakları oluşturmaya başlar. Bitki çiçeğe yöneldiğinde enerjisini yaprak yerine tohum üretmeye ayırır; yeni yaprak çıkışı yavaşlar ve bazı kişilere göre yaprakların aroması da değişir. Bu yüzden yaprak için yetiştirilen fesleğende çiçek tomurcukları görülür görülmez, hemen altlarındaki yaprak çiftinin üzerinden kesilmesi önerilir. Düzenli uç alma ve çiçek kesme, bitkinin daha uzun süre taze yaprak vermesini sağlar. Yine de bir iki bitkiyi çiçeklenmeye bırakmanın da faydaları vardır: fesleğen çiçekleri arılar ve diğer tozlayıcılar için değerli bir besin kaynağıdır ve olgunlaşan başaklardan bir sonraki yıl için tohum toplayabilirsiniz. Çiçekler yenilebilir; salatalara hafif bir aroma katar.
Hastalıklar ve zararlılar
Saksıdaki fesleğenin en sık karşılaştığı sorunlar yaprak bitleri, beyaz sinekler ve kırmızı örümceklerdir. Yaprakların altını düzenli kontrol etmek, sorunu erken fark etmeyi sağlar; az sayıdaki zararlı çoğu zaman tazyikli suyla yıkanarak ya da elle temizlenerek azaltılabilir. Son yıllarda dünyanın birçok bölgesinde fesleğen mildiyösü adı verilen bir mantarımsı hastalık yaygınlaştı. Bu hastalıkta yaprakların üst yüzeyinde damarlarla sınırlı sararmalar, alt yüzeyinde ise gri mor renkli bir küf tabakası görülür. Nemli ve hava akımı zayıf ortamlar hastalığı kolaylaştırır. Bitkileri çok sık dikmemek, sulamayı sabah saatlerinde ve toprağa yapmak, yaprakları ıslatmamak riski azaltır. Hastalanan bitkiler başka fesleğenlere bulaşmaması için ayrılmalıdır. Aşırı sulamaya bağlı kök çürüklüğü de saksı yetiştiriciliğinde sık görülen bir sorundur.
Fesleğen çeşitleri: hangisini seçmeli?
Mutfakta en çok bilinen tür, bilimsel adı Ocimum basilicum olan tatlı fesleğendir; İtalyan mutfağında ve pestoda kullanılan büyük yapraklı Cenova tipi bu türün bir çeşididir. Türkiye'de reyhan olarak da bilinen mor yapraklı fesleğenler hem süs bitkisi olarak hem de şerbet ve salatalarda kullanılır. Limon fesleğeni belirgin bir limon kokusu taşır ve balık yemekleriyle iyi uyum sağlar. Tay fesleğeni ise anason andıran aromasıyla Güneydoğu Asya mutfağında öne çıkar. Kutsal fesleğen olarak bilinen ve bilimsel adı Ocimum tenuiflorum olan tür, Hindistan'da kültürel ve dinî açıdan önemli bir bitkidir. Küçük yapraklı Yunan fesleğeni kompakt büyüdüğü için dar pencere önleri ve küçük saksılar için uygundur. Balkonda birkaç farklı çeşidi yan yana yetiştirmek, mutfakta farklı lezzetler denemenin kolay bir yoludur.
Fazla fesleğeni saklama: kurutma ve dondurma
Yazın bol yaprak veren fesleğeni kışa saklamanın birkaç yolu vardır. Kurutma en bilinen yöntemdir, ancak fesleğenin uçucu yağları kurutma sırasında büyük ölçüde kaybolduğu için kurutulmuş yapraklar tazesi kadar güçlü kokmaz. Daha iyi bir seçenek dondurmaktır. Yaprakları ince kıyıp buz kalıplarına koyduktan sonra üzerine biraz zeytinyağı ya da su ekleyerek dondurabilirsiniz; bu küpler çorba ve soslara doğrudan atılabilir. Yaprakları birkaç saniye kaynar suda haşlayıp hemen soğuk suya almak, dondurulduklarında renklerinin daha iyi korunmasına yardımcı olur. Pesto hazırlayıp küçük kaplarda dondurmak da yaygın bir yöntemdir. Sarımsak ve yağ içeren karışımlar oda sıcaklığında uzun süre bekletilmemeli, buzdolabında kısa süre ya da dondurucuda saklanmalıdır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Royal Horticultural Society (RHS), "Basil" yetiştirme rehberi
- University of Minnesota Extension, "Growing basil" ve "Basil downy mildew"
Merak edilenler
Saksıda fesleğen yetiştirirken nasıl bir saksı seçilmelidir? Altında drenaj deliği olan, en az 15-20 cm derinliğinde bir saksı seçilmelidir.
Fesleğen günde kaç saat doğrudan güneş ışığı ister? Fesleğen günde 6-8 saat doğrudan güneş ışığı ister.
Fesleğen nasıl sulanmalıdır? Toprağın üst kısmı kurudukça sulayın ve suyu yapraklara değil, toprağa verin.
Fesleğen gürleşmesi için nasıl budanır? Bitki 15-20 cm boya ulaştığında ana gövdenin ucunu bir yaprak çiftinin hemen üzerinden kesin.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir