İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Güneş Tutulması ve Ay Tutulması Arasındaki Fark Nedir?

Gündüzün ortasında kararan gökyüzü ve kızıla boyanan dolunay... İki tutulma türünün nasıl oluştuğunu, neden her ay yaşanmadığını ve güvenle nasıl izleneceğini anlatıyoruz.

Güneş Tutulması ve Ay Tutulması Arasındaki Fark Nedir?

Tutulmalar, Güneş, Dünya ve Ay'ın uzayda neredeyse tam bir çizgi üzerinde sıralanmasıyla oluşur. Hangi gök cisminin ortada olduğuna göre ya Güneş ya da Ay tutulması yaşanır.

Güneş tutulması

Ay, Dünya ile Güneş'in arasına girdiğinde Güneş'in ışığını kısmen ya da tamamen engeller. Bu yalnızca yeniay evresinde mümkündür.

  • Tam tutulma: Ay, Güneş'i tamamen örter. Gökyüzü kararır, birkaç dakika boyunca yıldızlar ve Güneş'in "taç" adı verilen dış atmosferi görülebilir. Tam tutulma, Dünya üzerinde yalnızca dar bir şerit boyunca izlenebilir.
  • Parçalı tutulma: Güneş'in yalnızca bir kısmı örtülür.
  • Halkalı tutulma: Ay, Dünya'ya uzak olduğu bir dönemde Güneş'in önünden geçerse onu tamamen kapatamaz; ortada parlak bir halka kalır.

Ay tutulması

Dünya, Güneş ile Ay'ın arasına girdiğinde, Ay Dünya'nın gölgesine girer. Bu yalnızca dolunay evresinde mümkündür ve gece tarafındaki herkes tarafından görülebilir. Tam Ay tutulmasında Ay tamamen kararmaz; Dünya atmosferinden kırılarak geçen kırmızımsı ışık nedeniyle bakır ya da kızıl bir renge bürünür. Halk arasındaki "kanlı ay" ifadesi buradan gelir.

Neden her ay tutulma olmuyor?

Ay'ın Dünya etrafındaki yörüngesi, Dünya'nın Güneş etrafındaki yörüngesine göre yaklaşık 5 derece eğiktir. Bu yüzden çoğu yeniay ve dolunayda üç gök cismi tam olarak hizalanmaz. Tutulmalar, yılda yalnızca birkaç kez ortaya çıkan uygun dönemlerde gerçekleşir.

Güvenle izleme

  • Güneş tutulmasına asla çıplak gözle, güneş gözlüğüyle, dürbün ya da teleskopla filtresiz bakmayın. Kalıcı göz hasarı oluşabilir. Uluslararası standartlara uygun tutulma gözlükleri ya da iğne deliği projeksiyonu gibi dolaylı yöntemler kullanın.
  • Ay tutulması ise tamamen güvenlidir; çıplak gözle, dürbünle ya da teleskopla rahatça izlenebilir.

Saros döngüsü: tutulmalar neden tekrarlanır?

Antik çağ gökbilimcileri, benzer tutulmaların yaklaşık 18 yıl 11 gün 8 saat arayla tekrarlandığını fark etmişti. Bu döngüye “Saros” denir. Bu sürenin sonunda Güneş, Dünya ve Ay neredeyse aynı geometrik düzene geri döner; bu yüzden bir tutulmanın ardından bir Saros sonra çok benzer bir tutulma yaşanır.

Döngüdeki fazladan 8 saat önemli bir sonuç doğurur: bu sürede Dünya kendi ekseni etrafında yaklaşık üçte bir tur döner. Bu nedenle bir sonraki benzer tutulma, öncekinin yaklaşık 120 derece batısındaki bölgelerden görülür. Babil gökbilimcilerinin tutulmaları önceden tahmin edebilmesinin temelinde de bu tür tekrar düzenleri yatar.

Tarihî ve yaklaşan tutulmalar

  • 29 Mart 2006: Tam güneş tutulması Türkiye'den geçti; Antalya'nın Side ve Manavgat çevresi en çok ilgi gören gözlem noktalarındandı.
  • 2 Ağustos 2027: Yüzyılın en uzun tam güneş tutulmalarından biri; tam tutulma şeridi İspanya'nın güneyinden Fas, Kuzey Afrika ve Mısır üzerinden Arap Yarımadası'na uzanacak. Mısır'ın Luksor kenti çevresinde tam evre 6 dakikayı aşacak; Türkiye'den ise parçalı olarak görülecek.
  • 22 Temmuz 2028: Tam güneş tutulması Avustralya ve Yeni Zelanda'dan izlenebilecek.

Kesin saatler ve görünürlük haritaları için NASA'nın tutulma sayfası ya da ulusal gözlemevlerinin duyuruları en güvenilir kaynaklardır.

Ay tutulmalarını izlemek çok daha kolaydır: tutulma sırasında Ay'ın ufkun üzerinde olduğu her yerden, hiçbir özel gözlük gerekmeden çıplak gözle güvenle izlenebilir. Dürbün, Ay yüzeyindeki renk geçişlerini daha belirgin gösterir. Güneş tutulmasında ise uluslararası ISO 12312-2 standardına uygun tutulma gözlüğü ya da iğne deliği yöntemiyle dolaylı gözlem şarttır; tam evrenin yalnızca kısa süren tamamen kapalı anı dışında Güneş'e korumasız bakılmaz.

Sık sorulan sorular

Tutulmaların insan sağlığına etkisi var mı?

Bilimsel olarak, tutulmaların insan sağlığı üzerinde doğrudan bir etkisi gösterilmemiştir. Tek gerçek risk, Güneş tutulmasına korumasız bakmaktır.

Bir sonraki tutulmayı nereden öğrenebilirim?

Ulusal gözlemevleri ve uzay ajanslarının web siteleri, tarih ve görünürlük bölgelerini içeren tutulma takvimleri yayımlar.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. NASA Goddard – Eclipse Web Site (Espenak), Saros döngüsü ve tutulma katalogları
  2. NASA Science – Eclipses

Merak edilenler

Güneş tutulması ile Ay tutulması arasındaki fark nedir? Güneş tutulmasında Ay, Güneş ile Dünya’nın arasına girer ve gündüz olur; Ay tutulmasında ise Dünya, Güneş ile Ay’ın arasına girer ve gece olur.

Ay tutulması çıplak gözle izlenebilir mi? Evet. Ay tutulması tamamen güvenlidir; Güneş tutulması ise yalnızca uygun tutulma gözlükleriyle izlenmelidir.

Ay tutulmasında Ay neden kırmızı görünür? Dünya atmosferi güneş ışığını kırarak kırmızı tonlarını Ay’a ulaştırır; bu yüzden tam Ay tutulmasına “Kanlı Ay” denir.

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir