Οι Δανισμέντιδ ιδρύθηκαν από τον Δανισμένντ Αχμέντ Γκαζί, έναν από τους τουρκμενικούς ηγέτες που ήρθαν στη Μικρά Ασία μετά τη νίκη στη Μαντζικέρτ το 1071. Γνωστός στις πηγές με το επίθετο «δανισμένντ» (γνώστης), θεμελίωσε μια αρχή με κέντρο τη Σίβα.
Εναντίον των Σταυροφόρων
Κατά τη διάρκεια της Πρώτης Σταυροφορίας οι Δανισμέντιδ συνεργάστηκαν με τον σουλτάνο Σελτούκων Κιλιτζ Αρσλάν Α΄. Το 1100 κοντά στη Μαλατία συνέλαβαν τον Μποέμοντο, Πρίγκιπα της Αντιοχείας, που απελευθερώθηκε μόνο το 1103 με λύτρα. Οι Δανισμέντιδ έπαιξαν σημαντικό ρόλο και στην ήττα των νέων στρατευμάτων σταυροφόρων που εισήλθαν στη Μικρά Ασία το 1101.
Η εποχή του Μαλίκ Γκαζί
Υπό τον γιο του Δανισμένντ Γκαζί, τον Μαλίκ Γκαζί (Γκιμούστεκιν), η αρχή έφτασε στην ακμή της, κυριεύοντας ευρύτερη περιοχή που έφτανε στη Μαλατία, τη Καισαρεία και την Καστaμoνού. Ο Αμπασίδης καλίφας και ο σουλτάνος Σελτούκων τον αναγνώρισαν με τον τίτλο «μαλίκ» (βασιλιάς).
Πολιτισμός
Τζαμιάδες, τάφοι και μεντρεσές από την περίοδο των Δανισμέντιντ διασώζονται στη Νίκσαρ, τη Τόκατ και τη Καισαρεία. Το Δανισμένντναμε, που αφηγείται τις εκστρατείες του Δανισμένντ Γκαζί στη Μικρά Ασία, είναι σημαντικό παράδειγμα της τουρκικής επικής παράδοσης· καταγράφηκε σε μεταγενέστερους αιώνες.
Τέλος
Από τη μέση του 12ου αιώνα οι διαίρεσεις μέσα στην οικογένεια εξασθένησαν την αρχή. Στο δεκαετία του 1170 ο σουλτάνος Σελτούκων Κιλιτζ Αρσλάν Β΄ κατέλαβε σταδιακά τις γαίες των Δανισμέντιντ, και με την εξάλειψη της μαλατιάτικης κλάδου το 1178 οι Δανισμέντιδ πέρασαν στην ιστορία.
Ιδρυση και θέση στη Μικρά Ασία
Οι Δανισμέντιδ ήταν ένας από τους κύριους πολιτικούς οργανισμούς των τουρκμενικών ομάδων που ήρθαν στη Μικρά Ασία μετά τη Μάχη της Μαντζικέρτ το 1071. Ο ιδρυτής του μπεγλίκ, Δανισμένντ Αχμέντ Γκαζί, ονομάζεται στις πηγές με το επίθετο «δανισμένντ», που σημαίνει γνώστης. Τα κέντρα τους ήταν αρχικά γύρω από τη Σίβα και τη Τόκατ· πόλεις όπως η Νίκσαρ, η Αμασία και το Τσορουμ ήταν επίσης σημαντικά σημεία στα έδαφη του μπεγλίκ. Αυτή η περιοχή είναι μια περιοχή διέλευσης όπου διασταυρώνονται εμπορικές διαδρομές από την Εύξεινο Πόντο προς την κεντρική και ανατολική Μικρά Ασία, οπότε οι Δανισμέντιδ κατέχουν στρατηγικά σημαντική γεωγραφία τόσο στρατιωτικά όσο και οικονομικά.
Στην ίδια περίοδο και άλλα τουρκμενικά μπεγλίκ και το κράτος των Ανατολικών Σελτούκων κέρδιζαν δύναμη. Οι σχέσεις μεταξύ των Δανισμέντιντ και των Ανατολικών Σελτούκων στράφηκαν μερικές φορές σε συνεργασία και μερικές φορές σε σκληρή αντιπαλότητα. Και οι δύο πλευρές ήθελαν να καλύψουν το κενό που δημιούργησε η βυζαντινή υποχώρηση. Τουρκμενικές φυλές που ζούσαν στα σύνορα πραγματοποίησαν συνεχείς επιδρομές μέσα στη παράδοση του γκαζά, και αυτές οι επιδρομές ήταν από τα βασικά στοιχεία της διαδικασης τουρκοποίησης της Μικράς Ασίας. Επειδή μερικές πηγές ανακατεύουν πληροφορίες για τους Δανισμέντιδ με λεγόμενες αφηγήσεις, οι ιστορικοί πρέπει να συγκρίνουν διαφορετικές πηγές όταν καθορίζουν την χρονολογία των γεγονότων.
Σχέσεις με το Βυζάντιο, τους Σταυροφόρους και τις γειτονικές δυνάμεις
Μετά την Πρώτη Σταυροφορία, οι Δανισμέντιδ αναδύθηκαν ως μια από τις κύριες τουρκικές δυνάμεις που αντέστησαν στα στρατεύματα των Σταυροφόρων στη Μικρά Ασία. Οι πηγές περιγράφουν τη σύλληψη του Μποέμοντο, Πρίγκιπα της Αντιοχείας, κοντά στη Μαλατία το 1100 και την απελευθέρωσή του με λύτρα λίγα χρόνια αργότερα. Αυτό το γεγονός τόσο ελάττυνε την πρόοδο των κρατών των Σταυροφόρων στη Μικρά Ασία όσο και έδειξε το βάρος του ηγέτη των Δανισμέντιντ στη διαπραγμάτευση της ανατολικής Μεσογείου. Το διαπραγματευτικό για τα λύτρα έσερε και τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία στη διαδικασία, γιατί το Βυζάντιο παρακολουθούσε από κοντά τις κινήσεις των Σταυροφόρων στη Μικρά Ασία για λογαριασμό του δικού του συμφέροντος.
Οι σχέσεις με το Βυζάντιο ήταν επίσης σύνθετες. Το μπεγλίκ μερικές φορές πολέμησε το Βυζάντιο και μερικές φορές έκλεισε συμφωνίες. Είχε επίσης συνόρια προβλήματα με περιβάλλον δυνάμεις όπως το Βασίλειο της Γεωργίας, αρμενικές αρχές και τα κράτη των Σταυροφόρων στη Συρία. Στη δυνατή του περίοδο το μπεγλίκ ελέγχε ευρύτερη περιοχή που έφτανε στη Μαλατία, τη Καισαρεία και την Καστaμoνού. Αυτά τα ευρεία σύνορα διευκόλυναν τη διοίκηση, γιατί συγγενείς που υπηρέτουν σε διάφορες περιοχές μερικές φορές εριζούσαν μεταξύ τους. Αυτά τα διαφωνίες μέσα στην οικογένεια έγιναν αργότερα ένας από τους παράγοντες που διευκόλυναν τους Ανατολικούς Σελτούκους να εξαλείψουν το μπεγλίκ.
Πολιτιστική κληρονομιά, το Δανισμένντναμε και το τέλος
Από την περίοδο των Δανισμέντιδ έχουν διασωθεί τζαμιάδες, τάφοι και μεντρεσές στη Νίκσαρ, τη Τόκατ, τη Σίβα και τη Καισαρεία. Η Μεγάλη Τζαμιά και η Μεντρεσέ Γιάγκμπασάν στη Νίκσαρ μετράνε μεταξύ των πρώιμων παραδειγμάτων τουρκικής αρχιτεκτονικής στη Μικρά Ασία. Αυτά τα κτίρια δείχνουν ότι το μπεγλίκ απασχολούνταν όχι μόνο με στρατιωτικά θέματα αλλά και με τις οικοδομές και την εκπαίδευση. Μοιράζονται χαρακτηριστικά με άλλα κτίρια Σελτούκων της περιόδου όσον αφορά την πέτρινη εργασία και τη χρήση αψίδων και θόλων.
Το Δανισμένντναμε, από την άλλη πλευρά, ανήκει στη παράδοση της λαϊκής αφηγήσεως που συντάχθηκε τον 13ο αιώνα, αφηγούμενη τις μάχες του Δανισμένντ Γκαζί και των διαδόχων του. Το έργο συνυφαίνει ιστορικά γεγονότα με θρύλους, οπότε πρέπει να αξιολογείται όχι ως αξιόπιστη ιστορική πηγή αλλά ως προϊόν της παράδοσης του γκαζά της Μικράς Ασίας και της λαϊκής μνήμης. Το τέλος του μπεγλίκ ήρθε στο δεκαετία του 1170: ο σουλτάνος Ανατολικών Σελτούκων Κιλιτζ Αρσλάν Β΄ κατέλαβε τις γαίες των Δανισμέντιδ και έφερε την περιοχή υπό την κυριαρχία του. Έτσι η τουρκική πολιτική ενότητα στη Μικρά Ασία συγκέντρωσε γύρω στους Σελτούκους. Οι ιστορικοί βλέπουν τους Δανισμέντιδ ως ένα μπεγλίκ με ξεχωριστή πολιτιστική και πολιτική ταυτότητα που έπαιξε ρόλο, μαζί με τους Σελτούκους, στο γεγονός ότι η Μικρά Ασία έγινε τουρκική πατρίδα.
Οι Δανισμέντιδ και η τουρκοποίηση της Μικράς Ασίας
Οι Δανισμέντιδ σχημάτισαν σημαντικό κρίκο στη διαδικασία τουρκοποίησης και ισλαμισμού της Μικράς Ασίας. Το μπεγλίκ ίδρυσε ιδρύματα που υποστήριζαν την καθιερωμένη ζωή γύρω από τη Σίβα, τη Τόκατ και τη Νίκσαρ, συμπεριλαμβανομένων τζαμιών, μεντρεσέ και βακούφ. Ενώ οι νομάδες τουρκμενικές φυλές κινούνταν μεταξύ χειμερινών και θερινών νομαδιών, στα αστικά κέντρα διαμορφώθηκε πληθυσμός που ασχολούνταν με τέχνες και εμπόριο. Αυτή η διπλή δομή υποστήριζε τόσο τη στρατιωτική δύναμη όσο και την οικονομική ζωντάνια του μπεγλίκ.
Οι σχέσεις με τις ελληνικές και αρμενικές κοινότητες που ζούσαν στην περιοχή ήταν επίσης μέρος του κοινωνικού υφάσματος του μπεγλίκ. Οι πηγές δείχνουν ότι μέρος του τοπικού χριστιανικού πληθυσμού συνέχισε να ζει υπό την κυριαρχία του μπεγλίκ, ενώ σε κάποιες περιοχές διαμορφώθηκαν μικτές οικισμοί. Αυτό δείχνει ότι η τουρκοποίηση της Μικράς Ασίας δεν ήταν μονοκατευθυνόμενη, ξαφνική διαδικασία αλλά πραγματοποιήθηκε μέσω αλληλεπίδρασης που διήρκεσε αιώνες. Οι ιστορικοί, παρά τις περιορισμένες πηγές, θεωρούν τον ρόλο της περιόδου των Δανισμέντιδ σε αυτή τη διαδικασία ως ένα από τα βασικά θέματα της ιστορίας της Μικράς Ασίας.
Πού βλέπουμε σήμερα την κληρονομιά των Δανισμέντιντ;
Ιχνη των Δανισμέντιντ μπορεί να δει κανείς σήμερα κυρίως στη Νίκσαρ, τη Τόκατ, τη Σίβα και τη Καισαρεία. Η Μεγάλη Τζαμιά και η Μεντρεσέ Γιάγκμπασάν στη Νίκσαρ και πρώιμα κτίρια στη Σίβα και τη Τόκατ είναι σημαντικά παραδείγματα για όσους θέλουν να ακολουθήσουν τα πρώτα βήματα της τουρκικής αρχιτεκτονικής στη Μικρά Ασία. Το κάστρο και τα τείχη γύρω από τη Νίκσαρ ανακαλούν επίσης τη στρατηγική σημασία του μπεγλίκ. Το Δανισμένντναμε παραμένει αντικείμενο έρευνας για τη μελέτη των λαϊκών αφηγήσεων και της επικής παράδοσης. Η διατήρηση και η τεκμηρίωση αυτής της κληρονομιάς είναι εξαιρετικά σημαντική για την κατανόηση της ιστορικής ταυτότητας της περιοχής· επισκέπτες και ερευνητές συμβουλεύονται να αξιολογούν αυτά τα κτίρια μαζί με τις πηγές.
Sources and further reading
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Dânişmendliler”.
- Osman Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye.
- Encyclopaedia Britannica, “Dānishmendid dynasty”.
- Türkiye Diyanet Foundation Encyclopaedia of Islam – “Dânişmendliler” entry
- Osman Turan – Selçuklular Zamanında Türkiye
- Encyclopaedia Britannica – Danishmend dynasty
- Türkiye Diyanet Foundation Encyclopaedia of Islam – “Dânişmendliler” entry
- Osman Turan – Selçuklular Zamanında Türkiye
Αφήστε ένα σχόλιο
Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *