"Ay sonunda artan parayı biriktiririm" düşüncesi, çoğu zaman ay sonunda hiçbir şey artmamasıyla sonuçlanır. Davranış ekonomisi araştırmaları, birikim yapmanın bir irade meselesi olmaktan çok bir sistem meselesi olduğunu gösteriyor. Doğru sistemi kurduğunuzda birikim, kendiliğinden gerçekleşen bir alışkanlığa dönüşür.
1. Önce kendinize ödeyin
Maaş yatar yatmaz belirli bir tutarı ayrı bir hesaba aktarın, kalanla ayı geçirin. Bu yaklaşım, birikimi harcamaların "artığı" olmaktan çıkarıp önceliğe dönüştürür.
2. Otomatik talimat verin
Bankanıza maaş gününden sonraki gün için düzenli bir otomatik transfer talimatı verin. Her ay yeniden karar vermek zorunda kalmamak, sürekliliği büyük ölçüde artırır.
3. Küçük başlayın
Gelirin yüzde 1'i ya da 2'si bile iyi bir başlangıçtır. Önemli olan tutarın büyüklüğü değil, alışkanlığın kurulmasıdır. Birkaç ayda bir oranı biraz artırabilirsiniz.
4. Hedefe isim verin
"Acil durum fonu", "tatil" ya da "yeni bilgisayar" gibi isimlendirilmiş hedefler, birikimi daha somut ve motive edici hâle getirir. Bazı bankalar, tek hesap içinde birden fazla hedef "kumbara" oluşturmanıza izin verir.
5. Küsurat ve yuvarlama yöntemleri
Bazı banka uygulamaları, kartla yapılan harcamaları yukarı yuvarlayıp aradaki farkı birikim hesabına aktarır. Fark edilmeyen küçük tutarlar zamanla anlamlı bir birikime dönüşebilir.
6. Haftalık artan birikim
"52 haftalık birikim" gibi oyunlaştırılmış yöntemlerde her hafta bir önceki haftadan biraz daha fazla para ayrılır. Hem eğlenceli hem de alışkanlık kazandırıcıdır; tutarları kendi bütçenize göre uyarlayabilirsiniz.
7. Beklenmedik gelirlerin bir kısmını ayırın
İkramiye, vergi iadesi ya da hediye para geldiğinde, en az yarısını birikime aktarmayı kural hâline getirin.
8. 24 saat kuralı
Planlanmamış bir alışveriş yapmadan önce 24 saat beklemek, anlık heveslerle yapılan harcamaları belirgin biçimde azaltır.
İlk hedef: küçük bir acil durum fonu
Birikime yeni başlayan biri için en anlamlı ilk hedef genellikle acil durum fonudur. Bu fon; beklenmedik bir araba tamiri, sağlık harcaması ya da kısa süreli gelir kaybı gibi durumlarda kredi kartına veya borca başvurmadan ayakta kalmayı sağlar. Pek çok finansal eğitim kaynağı uzun vadede birkaç aylık zorunlu gideri karşılayacak bir tutarı hedef gösterir; ancak ABD Tüketici Finansal Koruma Bürosu (CFPB), işe çok daha küçük bir tutarla başlamanın ve düzenli eklemenin de değerli olduğunu vurgular.
Acil durum fonunu günlük harcama hesabından ayrı tutmak, onu fark etmeden harcamayı önler. Fonu kullandıysanız, önce onu yeniden doldurmak sonraki hedeflere geçmeden önce akıllıca bir adımdır.
Biriktirmeyi zorlaştıran zihinsel tuzaklar
Birikim yapamamanın nedeni çoğu zaman bilgi eksikliği değil, insan davranışıdır. Davranışsal ekonomi bu tuzakları şöyle açıklar:
- Bugünü abartma eğilimi: Bugünkü küçük bir keyif, gelecekteki büyük bir faydadan daha cazip gelir.
- Zihinsel hesaplar: İkramiye ya da hediye para “ekstra” sayılıp maaştan daha kolay harcanır.
- Erteleme: “Gelirim artınca başlarım” düşüncesi başlangıcı sürekli öteler.
Ekonomistler Richard Thaler ve Shlomo Benartzi'nin “Yarın Daha Fazla Biriktir” programı, çalışanların birikim oranlarını gelecekteki maaş artışlarına bağlamayı önermiş ve katılımcıların birikim oranlarının birkaç yılda belirgin biçimde arttığını göstermiştir. Otomatik talimat ve küçük başlangıç, bu tuzakları aşmanın en basit yollarıdır.
Sık sorulan sorular
Önce borç mu kapatmalı, birikim mi yapmalı?
Yüksek faizli borçlar (örneğin kredi kartı borcu) genellikle öncelikli olarak kapatılmalıdır. Yine de küçük bir acil durum fonu oluşturmak, yeni borçlanmaların önüne geçmek için faydalıdır.
Biriken parayı nerede tutmalı?
Kısa vadede ihtiyaç duyabileceğiniz para için kolay erişilebilir ve düşük riskli seçenekler tercih edilir. Uzun vadeli yatırım kararları için lisanslı bir uzmana danışmak en sağlıklısıdır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; finansal danışmanlık değildir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- ABD Tüketici Finansal Koruma Bürosu (CFPB) – An essential guide to building an emergency fund
- Thaler, R. H. ve Benartzi, S. (2004), “Save More Tomorrow”, Journal of Political Economy
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir