Chuyển đến nội dung

Tri thức soi sáng thế giới

Tâm lý học về Tiền bạc: Tại sao những người thông minh lại đưa ra các quyết định tài chính sai lầm?

Đưa ra các quyết định tiền bạc đúng đắn không chỉ là vấn đề kiến thức. Các bẫy tâm lý như tâm lý sợ thua lỗ, tâm lý bầy đàn, sự tự tin thái quá, hiệu ứng mỏ neo và việc lựa chọn sự thỏa mãn tức thì ảnh hưởng như thế nào đến các quyết định chi tiêu và đầu tư, cùng các phương pháp phòng vệ thực tế chống lại chúng.

Tâm lý học về Tiền bạc: Tại sao những người thông minh lại đưa ra các quyết định tài chính sai lầm?

Chúng ta thường thấy ngay cả những người giỏi toán, là chuyên gia trong lĩnh vực của họ và cực kỳ thông minh cũng đưa ra những quyết định tiền bạc khiến họ hối tiếc: bán cổ phiếu lỗ trong cơn hoảng loạn, đầu tư vào phút chót vì "mọi người đều đang mua", những lần mua sắm bằng thẻ tín dụng mà sau đó cảm thấy thật vô nghĩa… Nguyên nhân thường không phải do thiếu kiến thức mà là do cách tâm trí con người vận hành khi đối mặt với tiền bạc.

Tài chính hành vi, sự kết hợp giữa kinh tế học và tâm lý học, nghiên cứu các lối tắt tư duy và các thiên kiến ảnh hưởng đến các quyết định tài chính của con người. Trong bài viết này, chúng tôi sẽ giải thích những cái bẫy phổ biến nhất và các phương pháp phòng vệ thực tế mà bạn có thể sử dụng để chống lại chúng.

Tài chính hành vi là gì?

Trong một thời gian dài, các lý thuyết kinh tế cổ điển giả định rằng con người luôn đưa ra các quyết định hợp lý. Các nhà tâm lý học Daniel Kahneman và Amos Tversky, với lý thuyết triển vọng mà họ công bố vào năm 1979, đã chỉ ra rằng con người thường xuyên đưa ra các quyết định "phi lý trí" trong điều kiện không chắc chắn. Kahneman đã được trao giải Nobel Kinh tế vào năm 2002 cho công trình này. Nhà kinh tế học Richard Thaler cũng nhận được giải thưởng tương tự vào năm 2017 vì những đóng góp của ông cho kinh tế học hành vi.

Bảy bẫy tâm lý ảnh hưởng đến các quyết định tiền bạc của chúng ta

  • Tâm lý sợ thua lỗ (Loss aversion): Nghiên cứu cho thấy con người cảm thấy một khoản lỗ mạnh mẽ gấp đôi so với một khoản lãi có cùng quy mô. Đó là lý do tại sao chúng ta có xu hướng giữ lại một khoản đầu tư đang thua lỗ "để chờ nó hồi lại" và bán một khoản đầu tư đang thắng quá sớm.
  • Tâm lý bầy đàn (Herd behaviour): Thấy mọi người đều đầu tư vào thứ gì đó tạo ra "nỗi sợ bị bỏ lỡ" (FOMO). Hầu hết các bong bóng kinh tế đều phình to thông qua hành vi này, và những người tham gia cuối cùng là những người thua lỗ nhiều nhất.
  • Sự tự tin thái quá (Overconfidence): Sau một vài giao dịch thành công, chúng ta tin rằng mình có thể đánh bại thị trường. Các nhà đầu tư cá nhân giao dịch thường xuyên thường có lợi nhuận thấp hơn do phí hoa hồng và chọn sai thời điểm.
  • Hiệu ứng mỏ neo (Anchoring): Con số đầu tiên đọng lại trong tâm trí chúng ta sẽ ảnh hưởng đến các quyết định sau đó. Nếu bạn thấy một cổ phiếu ở mức đỉnh, bạn có thể nghĩ rằng mức giá đó là "giá trị thực" của nó; mức giá cũ của một sản phẩm trông có vẻ đang được giảm giá cũng có tác dụng tương tự.
  • Kế toán tâm trí (Mental accounting): Chúng ta đối xử với tiền bạc khác nhau tùy thuộc vào nguồn gốc của nó. Một khoản tiền thưởng hoặc hoàn thuế dễ dàng được chi tiêu như "tiền nhặt được", trong khi cùng một số tiền đó từ tiền lương sẽ được sử dụng cẩn thận hơn. Tuy nhiên, tiền vẫn là tiền.
  • Lựa chọn sự thỏa mãn tức thì (Choosing instant gratification): Chúng ta thích một phần thưởng nhỏ ngay hôm nay hơn là một phần thưởng lớn hơn trong tương lai. Việc liên tục trì hoãn tiết kiệm hưu trí là kết quả điển hình của xu hướng này.
  • Thiên kiến xác nhận (Confirmation bias): Sau khi quyết định đầu tư, chúng ta bắt đầu chỉ nhìn thấy những tin tức và bình luận ủng hộ quyết định của mình và phớt lờ những thông tin chỉ ra các rủi ro.

Cảm xúc và chu kỳ thị trường

Khi thị trường tăng, sự lạc quan và lòng tham gia tăng lên; khi thị trường giảm, nỗi sợ hãi và sự hoảng loạn gia tăng. Bị thúc đẩy bởi những cảm xúc này, nhiều nhà đầu tư mua đỉnh và bán đáy, làm ngược lại hoàn toàn với những gì họ dự định. Nghiên cứu cho thấy do thời điểm ra vào các quỹ, lợi nhuận thực tế mà các nhà đầu tư nhận được thường thấp hơn lợi nhuận của chính các quỹ đó.

Đó là lý do tại sao, đối với các nhà đầu tư dài hạn, kỹ năng quan trọng nhất không phải là chọn đúng cổ phiếu mà là kiên trì với kế hoạch trong những thời điểm khó khăn. Nhận diện được cảm xúc của chính mình là bước đầu tiên để quản lý chúng.

Vai trò của tâm lý học trong chi tiêu

Tâm lý học về tiền bạc không chỉ nói về đầu tư. Thanh toán bằng thẻ tín dụng làm giảm "nỗi đau" khi chi tiêu so với thanh toán bằng tiền mặt và có thể dẫn đến việc chi tiêu nhiều hơn. Các khoản đăng ký thuê bao (subscriptions) tích tụ mà không được chú ý vì số tiền nhỏ. Mạng xã hội cũng có thể khiến chúng ta so sánh lối sống của mình với người khác và chi tiêu không cần thiết.

Các biện pháp phòng vệ thực tế chống lại các bẫy tâm lý

  • Tự động hóa: Thiết lập các lệnh chuyển tiền tự động vào tài khoản tiết kiệm và đầu tư ngay khi nhận lương. Một hệ thống không yêu cầu bạn phải quyết định sẽ đáng tin cậy hơn một hệ thống phụ thuộc vào ý chí.
  • Lập kế hoạch bằng văn bản: Hãy viết ra lý do tại sao, trong bao lâu và đầu tư vào cái gì. Khi thị trường biến động, kế hoạch này sẽ dẫn dắt bạn.
  • Thiết lập quy tắc chờ đợi: Đợi ít nhất 24 – 48 giờ trước khi thực hiện các giao dịch mua sắm lớn ngoài kế hoạch và các quyết định đầu tư đột ngột.
  • Kiểm tra tài khoản ít hơn: Việc theo dõi các khoản đầu tư dài hạn hàng ngày sẽ kích hoạt tâm lý sợ thua lỗ.
  • Đa dạng hóa: Không phụ thuộc vào một tài sản duy nhất sẽ hạn chế thiệt hại nếu bạn đưa ra quyết định sai.
  • Tìm kiếm quan điểm đối lập: Trước một quyết định đầu tư, hãy đọc cả những nguồn giải thích tại sao khoản đầu tư đó có thể là tồi.

Tiền bạc và hạnh phúc

Nghiên cứu cho thấy đến một mức thu nhập nhất định, tiền bạc làm tăng đáng kể sự hài lòng với cuộc sống, sau đó hiệu ứng này sẽ giảm dần. Một trong những chức năng quý giá nhất của tiền bạc là nó mang lại cho con người thời gian và sự tự do lựa chọn. Đó là lý do tại sao việc lập kế hoạch tài chính dựa trên mục tiêu của chính bạn thay vì của người khác sẽ tốt hơn cho cả túi tiền và sức khỏe tinh thần của bạn.

Bài viết này chỉ dành cho mục đích thông tin chung và không phải là lời khuyên đầu tư; bạn có thể tham khảo ý kiến chuyên gia về các quyết định tài chính cá nhân của mình, và nội dung này không thay thế cho lời khuyên chuyên môn.

Câu hỏi thường gặp

Tâm lý sợ thua lỗ là gì?

Đó là xu hướng con người cảm thấy một khoản lỗ mạnh mẽ hơn một khoản lãi có cùng quy mô. Xu hướng này có thể dẫn đến việc giữ các khoản đầu tư thua lỗ lâu hơn mức cần thiết.

Ai là người sáng lập ra tài chính hành vi?

Công trình của các nhà tâm lý học Daniel Kahneman và Amos Tversky đã đặt nền móng cho lĩnh vực này, và Richard Thaler đã có những đóng góp quan trọng cho kinh tế học hành vi.

Làm thế nào để tôi tránh các quyết định đầu tư theo cảm xúc?

Lập kế hoạch bằng văn bản, tự động hóa đầu tư, kiểm tra tài khoản ít hơn và áp dụng quy tắc chờ đợi đối với các quyết định đột ngột là những phương pháp hiệu quả.

Tại sao thẻ tín dụng khiến bạn chi tiêu nhiều hơn?

Bởi vì không có tiền rời khỏi tay bạn khi thanh toán bằng thẻ, "nỗi đau" khi chi tiêu được cảm nhận ít hơn, điều này có thể khiến việc chi tiêu trở nên dễ dàng hơn.

Nguồn và tài liệu đọc thêm

  1. Daniel Kahneman và Amos Tversky, “Prospect Theory: An Analysis of Decision under Risk”, Econometrica, 1979
  2. Daniel Kahneman, Thinking, Fast and Slow, 2011
  3. Morgan Housel, The Psychology of Money, 2020
  4. Nobel Foundation, Richard H. Thaler, Prize in Economic Sciences 2017 (nobelprize.org)
Chia sẻ
Theo dõi YulaHubNhận những tin quan trọng nhất trong ngày sớm nhất.
RSS

Để lại bình luận

Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *