Chuyển đến nội dung

Tri thức soi sáng thế giới

Kublai Khan: Cháu nội của Genghis đã sáng lập triều đại Yuan tại Trung Quốc

Kublai, cháu nội của Genghis Khan, trở thành đại khan năm 1260. Năm 1271 ông sáng lập triều đại Yuan tại Trung Quốc, và năm 1279 ông tiêu diệt Nam Tống, đưa toàn bộ Trung Quốc dưới một quyền lực. Thủ đô của ông là Khanbaliq (Beijing ngày nay), và các ghi chép của Marco Polo đã làm cho ông nổi tiếng tại châu Âu.

Kublai Khan: Cháu nội của Genghis đã sáng lập triều đại Yuan tại Trung Quốc
Hình ảnh: Anige of Nepal - an astronomer, engineer, painter and confidant of Kublai Khan. / Wikimedia Commons (Public domain)

Kublai là con trai của Tolui, con trai út của Genghis Khan. Dưới thời anh trai mình, đại khan Möngke, ông chịu trách nhiệm cai quản miền bắc Trung Quốc và tham gia các chiến dịch chống lại Nam Tống.

Đại khan

Sau cái chết của Möngke năm 1259, Kublai được tuyên bố là đại khan năm 1260, nhưng anh em ông Ariq Böke cũng được bầu làm khan tại Karakorum. Kublai thắng cuộc nội chiến, kéo dài đến năm 1264; cuộc đấu tranh này đã đẩy nhanh sự tan rã thực tế của Đế chế Mông Cổ.

Triều đại Yuan

Năm 1271, tuân theo truyền thống Trung Quốc, Kublai lấy tên triều đại là Yuan và dời thủ đô đến Dadu (Khanbaliq), tại vị trí Beijing ngày nay. Năm 1279 ông tiêu diệt Nam Tống, thống nhất lại Trung Quốc. Tiền giấy lan rộng, Đại Vận Hà được sửa chữa và kéo dài, và nhà sư Phật giáo Tây Tạng Phagpa được ủy thác sáng tạo một loại chữ mới.

Các chiến dịch thất bại

Các cuộc xâm lược đường biển Nhật Bản của ông năm 1274 và 1281 thất bại, chủ yếu vì bão tố, mà người Nhật gọi là "kamikaze" (gió thần). Các chiến dịch tại Việt Nam và Java cũng không thành công.

Cái chết

Kublai qua đời năm 1294. Triều đại Yuan tồn tại đến khi bị nhà Minh lật đổ năm 1368.

Thủ đô mùa hè Shangdu và hệ thống chính quyền

Kublai thiết lập hệ thống hai thủ đô: ông ở mùa đông tại Dadu (Beijing) và mùa hè tại Shangdu, ở rìa thảo nguyên. Di tích Shangdu, trở nên huyền thoại trong văn học phương Tây dưới tên "Xanadu", nay nằm ở vùng Nội Mông Cổ của Trung Quốc và được ghi danh Di sản Thế giới UNESCO năm 2012. Kế hoạch thành phố kết hợp truyền thống du mục Mông Cổ với bố cục đô thị Trung Hoa.

  • Xếp hạng xã hội: Người ta thường nói rằng dưới thời Yuan, dân số được chia thành bốn nhóm: người Mông Cổ, "những người các loại" (semu) từ Trung Á và phương Tây, người Bắc Trung Quốc và người Nam Trung Quốc; mức độ cứng nhắc của sự phân chia này vẫn còn tranh luận giữa các nhà sử học.
  • Văn tự: Năm 1269 chữ Phagpa được tuyên bố là chữ chính thức, nhưng nó không thể thay thế chữ Hán.
  • Di cư của chuyên gia: Các thư ký Uyghur, nhà thiên văn và y học Iran, và nghệ nhân từ nhiều quốc gia phục vụ tại triều đình Yuan.

Kublai qua bút của Marco Polo

Người Venice Marco Polo nói rằng ông phục vụ Kublai từ khoảng năm 1275 đến 1292 và được phái đi sứ đến các bộ phận khác của đế chế. Trong sách của ông, tiền giấy, các trạm bưu và quy mô thủ đô xuất hiện như những chi tiết令人 kinh ngạc đối với người đọc châu Âu.

Một số phần trong ghi chép của Marco Polo bị cho là phóng đại, thậm chí còn tranh luận xem ông có thực sự đến Trung Quốc hay không. Tuy nhiên, hầu hết các nhà sử học lưu ý rằng nhiều chi tiết ông đưa ra về chính quyền Yuan được các nguồn khác xác nhận. Do đó tác phẩm được chấp nhận là một bằng chứng quý giá nhưng phải đọc cẩn trọng.

Tiền giấy, một con kênh và một lịch pháp

Những dấu ấn bền vững nhất của triều đại Kublai không nằm ở chiến trường mà ở những công cụ hành chính hàng ngày. Loại tiền giấy làm choáng ngợp Marco Polo chỉ là một trong những công cụ đó.

  • Tiền giấy: Năm 1260 một loại tiền giấy gọi là "Zhongtong" được phát hành và trở thành phương tiện thanh toán chính của nhà nước. Trong các năm sau, in ấn quá mức dẫn đến mất giá.
  • Đại Vận Hà: Mênh màng kênh đào được kéo dài về phía bắc để vận gạo từ miền nam đến thủ đô mới Dadu (Beijing ngày nay). Kênh Tonghui, do kỹ sư Guo Shoujing chỉ đạo, hoàn thành năm 1293.
  • Lịch pháp: Lịch Shoushi, do Guo Shoujing và đồng nghiệp soạn thảo, có hiệu lực năm 1281. Nó tính năm là 365,2425 ngày, giá trị giống hệt lịch Gregorian được áp dụng ở châu Âu nhiều thế kỷ sau.
  • Chữ viết: Năm 1269 một bảng chữ do nhà thần học Tây Tạng Phagspa sáng tạo được tuyên bố là chữ chính thức, nhằm viết tất cả ngôn ngữ của đế chế trong một hệ thống viết duy nhất; tuy nhiên, nó chưa bao giờ lan rộng trong dân gian.

Nguồn tham khảo và đọc thêm

  1. Rashid al-Din, Jami al-Tawarikh.
  2. Marco Polo, The Description of the World (Il Milione).
  3. Encyclopaedia Britannica, “Kublai Khan”.
  4. Morris Rossabi – Khubilai Khan: His Life and Times (University of California Press, 1988)
  5. UNESCO World Heritage – "Site of Xanadu" (2012)
  6. Morris Rossabi – Khubilai Khan: His Life and Times (University of California Press, 1988)
  7. The Cambridge History of China, Vol. 6: Alien Regimes and Border States, 907–1368 (Cambridge University Press, 1994)
Chia sẻ
Theo dõi YulaHubNhận những tin quan trọng nhất trong ngày sớm nhất.
RSS

Để lại bình luận

Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *