Nếu khi đang đọc một câu chuyện, một tiếng nói bên trong bạn bảo rằng “Điều này thật quan trọng, mình phải chia sẻ ngay thôi!”, thì đó có thể là khoảnh khắc quan trọng nhất. Thông tin sai lệch thường được thiết kế để làm chúng ta tức giận, sợ hãi hoặc kinh ngạc, bởi vì cảm xúc mạnh khiến chúng ta chia sẻ mà không kịp suy nghĩ. Một nghiên cứu quy mô lớn của các nhà nghiên cứu MIT được công bố trên tạp chí Science vào năm 2018 đã chỉ ra rằng trên Twitter, tin giả lan truyền nhanh hơn, sâu hơn và rộng hơn so với tin thật.
Phương pháp SIFT
Được phát triển bởi chuyên gia về سو học kỹ thuật số Mike Caulfield, SIFT bao gồm bốn bước có thể áp dụng chỉ trong vài phút:
- Stop (Dừng lại): Hãy tạm dừng trước khi chia sẻ hoặc bình luận. Bạn có biết nguồn tin không? Nội dung này khiến bạn cảm thấy thế nào?
- Investigate the source (Điều tra nguồn): Trang web hoặc tài khoản nào đang đăng tải nội dung này? Hãy tìm kiếm tên của họ để xem người khác nói gì về họ.
- Find better coverage (Tìm nguồn tin tốt hơn): Các tổ chức tin tức đáng tin cậy hoặc các cơ quan chính thức có đang đưa tin về cùng một sự kiện không? Hãy nghi ngờ nếu chỉ có duy nhất một tài khoản thông báo về một tin tức lớn.
- Trace claims (Truy xuất tuyên bố): Các trích dẫn, số liệu thống kê và hình ảnh trông như thế nào trong nguồn gốc của chúng? Liệu chúng có bị lấy ra khỏi ngữ cảnh không?
Bí quyết của chuyên gia: Đọc ngang
Nghiên cứu tại Đại học Stanford cho thấy các chuyên gia kiểm chứng sự thật khi đánh giá một trang web không ở lại đó quá lâu; thay vào đó, họ ngay lập tức mở các tab mới để đọc những gì các nguồn khác nói về trang web đó. Phương pháp này, được gọi là “đọc ngang” (lateral reading), là cách phòng thủ hiệu quả nhất chống lại các trang web trông có vẻ chuyên nghiệp nhưng không đáng tin cậy.
Kiểm tra hình ảnh và video
- Tìm kiếm hình ảnh đảo ngược: Với Google Images, Google Lens hoặc TinEye, bạn có thể tìm thấy thời điểm và nơi một bức ảnh được xuất bản lần đầu. Một bức ảnh về một thảm họa cũ có thể được trình bày như một sự kiện mới.
- Kiểm tra ngày tháng: Một câu chuyện từ nhiều năm trước có thể trông như mới khi nó được lan truyền lại.
- Cảnh giác với nội dung AI: Âm thanh và video giả mạo (deepfakes) đang ngày càng trở nên thuyết phục hơn. Những tuyên bố phi thường đòi hỏi những bằng chứng phi thường.
Dấu hiệu cảnh báo
- Tiêu đề viết hoa toàn bộ, đầy dấu chấm than.
- Các cụm từ như “sự thật mà truyền thông đang che giấu bạn” hoặc “mọi người hãy chia sẻ điều này”.
- Không có tác giả, ngày tháng hoặc nguồn tin.
- Địa chỉ web trông giống một trang web nổi tiếng nhưng có phần đuôi khác.
- Nội dung từ các trang web châm biếm được chia sẻ như thể đó là tin tức thật.
Tại sao chúng ta tin vào thông tin sai lệch? Những lối tắt của tâm trí
Việc mắc bẫy thông tin sai lệch không chỉ là vấn đề thiếu cẩn trọng; một số xu hướng nổi tiếng của tâm trí con người cũng đóng một vai trò nhất định:
- Thiên kiến xác nhận (Confirmation bias): Chúng ta dễ dàng chấp nhận những tin tức ủng hộ những gì chúng ta đã tin tưởng, và khắt khe hơn khi đặt câu hỏi về những tin tức trái chiều.
- Hiệu ứng lặp lại (Repetition effect): Chúng ta càng nghe một tuyên bố thường xuyên, chúng ta càng cảm thấy nó đúng. Các nhà tâm lý học lần đầu tiên chứng minh hiệu ứng "sự thật ảo giác" này thông qua thực nghiệm vào năm 1977; ngay cả việc lặp lại một tuyên bố để bác bỏ nó cũng có thể khiến nó trở nên quen thuộc.
- Kích thích cảm xúc: Nội dung gây ra sự tức giận, sợ hãi hoặc ngạc nhiên có nhiều khả năng được chia sẻ mà không cần suy nghĩ.
Một nghiên cứu quy mô lớn được công bố trên tạp chí Science vào năm 2018 cho thấy tin giả lan truyền nhanh hơn và đến lượng khán giả rộng hơn so với tin thật trên Twitter, và con người chứ không phải bot là tác nhân gây ra điều này. Theo các nhà nghiên cứu, thông tin có vẻ mới mẻ và gây ngạc nhiên sẽ có nhiều khả năng được chia sẻ hơn.
Nguồn kiểm chứng sự thật: Tìm ở đâu?
Khi tự mình nghiên cứu một tuyên bố, bạn có thể dựa vào công việc của các tổ chức kiểm chứng sự thật chuyên nghiệp:
- Mạng lưới Kiểm chứng Sự thật Quốc tế (IFCN): Được thành lập vào năm 2015 trong Viện Poynter; tổ chức này công bố các nguyên tắc về tính khách quan và minh bạch mà các thành viên phải tuân thủ.
- Các nền tảng kiểm chứng sự thật tại Thổ Nhĩ Kỳ: Kiểm tra xem các tổ chức địa phương đã ký kết các nguyên tắc của IFCN có hiển thị rõ ràng các phương pháp và nguồn tin của họ hay không.
- Google Fact Check Explorer: Công cụ này cho phép bạn tìm kiếm các đánh giá được công bố bởi các tổ chức kiểm chứng sự thật trên toàn thế giới về một tuyên bố.
Hãy nhớ rằng: không có nguồn tin nào là hoàn hảo. Cách tiếp cận vững chắc nhất là so sánh nhiều nguồn độc lập và không chia sẻ nội dung mà bạn không chắc chắn.
Câu hỏi thường gặp
Tôi có thể tin tưởng các nền tảng kiểm chứng sự thật không?
Các bên kiểm chứng sự thật cam kết tuân thủ các nguyên tắc của Mạng lưới Kiểm chứng Sự thật Quốc tế (IFCN) phải chia sẻ công khai các phương pháp và nguồn tin của họ. Dù vậy, tốt nhất bạn vẫn nên tự mình xem xét các nguồn mà họ trích dẫn.
Nếu tôi vô tình chia sẻ tin giả thì sao?
Hãy xóa bài đăng và nếu có thể, hãy đăng một bản đính chính ở chính nơi đó. Mắc sai lầm là chuyện con người; sửa chữa chúng là một trong những đóng góp quý giá nhất mà bất kỳ ai có thể thực hiện cho hệ sinh thái thông tin.
Nguồn và tài liệu đọc thêm
- Soroush Vosoughi, Deb Roy and Sinan Aral, “The spread of true and false news online”, Science 359 (2018).
- Mike Caulfield and Sam Wineburg, Verified: How to Think Straight, Get Duped Less, and Make Better Decisions (2023).
- Stanford History Education Group, nghiên cứu về đọc ngang.
- International Fact-Checking Network (IFCN), Bộ Nguyên tắc.
- Vosoughi, S., Roy, D., Aral, S. (2018). The spread of true and false news online. Science 359(6380)
- Hasher, L., Goldstein, D., Toppino, T. (1977). Frequency and the conference of referential validity. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior 16(1)
- Poynter – International Fact-Checking Network (IFCN)
Để lại bình luận
Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *