Yapay zekâ, büyük miktarda veriden örüntü öğrenebilen bilgisayar sistemleridir. Tıp, bu teknoloji için en umut verici ama aynı zamanda en dikkat gerektiren alanlardan biridir: Doğru kullanıldığında teşhisi hızlandırabilir ve hekimlerin iş yükünü hafifletebilir; yanlış kullanıldığında ise hastalara zarar verebilir.
Tıbbi görüntüleme
Bugün tıpta yapay zekânın en yaygın kullanıldığı alan görüntülemedir. Röntgen, tomografi, MR ve mamografi görüntülerinde şüpheli bulguları işaretleyen, beyin kanaması gibi acil durumları önceliklendiren ya da göz dibi fotoğraflarından diyabetik retinopatiyi tarayan sistemler klinik kullanımdadır. ABD Gıda ve İlaç Dairesi’nin (FDA) yapay zekâ destekli tıbbi cihaz listesi binin üzerinde ürüne ulaşmıştır ve bunların büyük çoğunluğu radyoloji alanındadır.
İlaç keşfi ve AlphaFold
Proteinlerin üç boyutlu yapısını bilmek, hastalıkları anlamak ve ilaç geliştirmek için kritik önemdedir. Google DeepMind’ın geliştirdiği AlphaFold, bir proteinin yapısını amino asit dizisinden yüksek doğrulukla tahmin ederek bu alanda çığır açtı. 2024 Nobel Kimya Ödülü’nün yarısı, bu çalışma nedeniyle Demis Hassabis ve John Jumper’a; diğer yarısı protein tasarımı alanındaki çalışmaları için David Baker’a verildi. Yapay zekâ ayrıca ilaç adayı moleküllerin taranmasında ve klinik araştırmaların tasarımında da kullanılıyor.
Klinikte günlük işler
Hasta görüşmelerini yazıya döküp not hazırlayan sistemler, risk tahmini yapan uyarı araçları ve randevu ile belge iş akışlarını kolaylaştıran uygulamalar, yapay zekânın hastanelerde daha az görünen ama giderek yaygınlaşan kullanım alanlarıdır.
Sınırlar ve riskler
- Veri yanlılığı: Belirli bir hasta grubuyla eğitilen bir model, farklı yaş, cinsiyet ya da etnik kökenden hastalarda daha kötü sonuç verebilir.
- Mahremiyet: Sağlık verileri en hassas kişisel veriler arasındadır.
- Aşırı güven: Hekimlerin ya da hastaların sistemin önerisini sorgulamadan kabul etmesi hatalara yol açabilir.
- Hesap verebilirlik: Bir hata olduğunda sorumluluğun kimde olduğu hâlâ tartışılan bir konudur.
Dünya Sağlık Örgütü, 2021’de yayımladığı rehberde sağlıkta yapay zekânın insan özerkliğini korumasını, şeffaf ve açıklanabilir olmasını ve kapsayıcı biçimde tasarlanmasını öneriyor. Avrupa Birliği’nin Yapay Zekâ Yasası da tıbbi amaçlı yapay zekâ sistemlerini yüksek riskli kabul ederek ek yükümlülükler getiriyor.
Hastalar için not
Genel amaçlı sohbet robotları sağlıkla ilgili soruları anlamaya yardımcı olabilir, ancak teşhis koymaz ve hata yapabilir. Belirtileriniz için bir sağlık profesyoneline başvurun ve sağlık verilerinizi paylaştığınız uygulamaların gizlilik koşullarını okuyun.
Onaylı yapay zekâlı tıbbi cihazlar hangi alanlarda?
ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), pazarlama izni verdiği yapay zekâ destekli tıbbi cihazların herkese açık bir listesini tutar. Bu listedeki ürün sayısı 2025 itibarıyla binin üzerine çıktı ve dağılım oldukça dengesizdir:
- Radyoloji açık ara önde: Listedeki cihazların yaklaşık dörtte üçü röntgen, tomografi, MR ve mamografi görüntülerinin incelenmesine yöneliktir.
- Kardiyoloji ikinci sırada: EKG yorumlama ve kalp ritmi bozukluğu tespiti gibi uygulamalar öne çıkar.
- Diğer alanlar: Nöroloji, göz hastalıkları, patoloji ve gastroenteroloji gibi alanlarda da onaylı araçlar vardır, ancak sayıları daha azdır.
Bir aracın onay alması, her hastanede ve her hasta grubunda aynı başarıyı göstereceği anlamına gelmez; onay belirli bir kullanım amacı ve belirli koşullar için verilir.
Bir sağlık yapay zekâsının güvenilirliği nasıl değerlendirilir?
Araştırmacılar ve hastaneler yeni bir aracı değerlendirirken birkaç temel soruya bakar:
- Dış doğrulama: Araç, geliştirildiği hastanenin dışındaki, farklı cihaz ve hasta gruplarından gelen verilerle sınandı mı?
- İleriye dönük çalışma: Yalnız geçmiş verilerle değil, gerçek klinik akış içinde ve mümkünse randomize çalışmalarla denendi mi?
- Şeffaf raporlama: 2020'de yayımlanan CONSORT-AI ve SPIRIT-AI yönergeleri, yapay zekâ içeren klinik çalışmaların nasıl raporlanacağını standartlaştırmayı amaçlar.
- Sürekli izleme: Kullanıma girdikten sonra performansın zamanla düşüp düşmediği takip ediliyor mu?
Dünya Sağlık Örgütü de 2024'te büyük çok kipli modellerin (sohbet tabanlı sistemler dahil) sağlıkta kullanımına dair ayrı bir rehber yayımlayarak hükümetlere, geliştiricilere ve sağlık kurumlarına 40'tan fazla öneri sundu.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve tıbbi tavsiye yerine geçmez. Sağlığınızla ilgili kararlar için hekiminize danışın.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Dünya Sağlık Örgütü (WHO), “Ethics and governance of artificial intelligence for health” (2021).
- U.S. Food and Drug Administration, “Artificial Intelligence-Enabled Medical Devices” listesi.
- Nobel Prize Outreach, “The Nobel Prize in Chemistry 2024” basın bülteni.
- Jumper, J. ve ark., “Highly accurate protein structure prediction with AlphaFold”, Nature (2021).
- U.S. FDA – Artificial Intelligence-Enabled Medical Devices (liste)
- Liu X. ve ark. – CONSORT-AI uzantısı, Nature Medicine (2020)
- WHO – Ethics and governance of AI for health: Guidance on large multi-modal models (2024)
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir