Avrupa Birliği, yapay zekâ sistemlerinin güvenli, şeffaf ve temel haklara saygılı olmasını sağlamak amacıyla Yapay Zekâ Yasası’nı kabul etti. Tüzük, 1 Ağustos 2024’te yürürlüğe girdi ve hükümleri aşamalı olarak uygulanıyor. AB pazarına yapay zekâ ürünü sunan ya da AB’deki kişileri etkileyen sistemler kullanan şirketler, merkezleri nerede olursa olsun yasanın kapsamına girebilir.
Risk temelli yaklaşım
- Kabul edilemez risk (yasak): İnsanları manipüle eden ya da zaaflarını istismar eden sistemler, kamu otoritelerinin sosyal puanlaması, iş yeri ve okullarda duygu tanıma, internetten yüz görüntüsü toplayarak yüz tanıma veri tabanı oluşturma ve kolluk tarafından kamusal alanlarda gerçek zamanlı uzaktan biyometrik tanımlama (sınırlı istisnalar dışında).
- Yüksek risk: İşe alım, kredi değerlendirme, eğitimde sınav ve yerleştirme, kritik altyapı, tıbbi cihazlar ve adalet gibi alanlarda kullanılan sistemler. Bunlar için risk yönetimi, veri kalitesi, insan gözetimi, kayıt tutma ve uygunluk değerlendirmesi zorunludur.
- Sınırlı risk (şeffaflık): Sohbet robotları kullanıcılara bir yapay zekâyla konuştuklarını bildirmeli; deepfake ve yapay zekâ ile üretilen içerikler etiketlenmelidir.
- Minimal risk: Spam filtreleri ve oyunlardaki yapay zekâ gibi uygulamalar için ek yükümlülük yoktur.
Genel amaçlı yapay zekâ modelleri
Büyük dil modelleri gibi genel amaçlı modellerin sağlayıcıları, teknik belgeler hazırlamak, eğitim verilerinin özetini yayımlamak ve AB telif kurallarına uyum politikası oluşturmakla yükümlüdür. Sistemik risk taşıdığı kabul edilen en güçlü modeller için ayrıca risk değerlendirmesi, ciddi olay bildirimi ve siber güvenlik gibi ek yükümlülükler vardır. Avrupa Komisyonu, şirketlerin uyumuna yardımcı olmak için gönüllü bir uygulama kılavuzu yayımladı.
Takvim
- 2 Şubat 2025: Yasaklar ve yapay zekâ okuryazarlığı yükümlülüğü
- 2 Ağustos 2025: Genel amaçlı modellere ilişkin kurallar ve yönetişim hükümleri
- 2 Ağustos 2026: Yüksek riskli sistemlere ilişkin kuralların büyük kısmı
- 2 Ağustos 2027: Ürünlere gömülü bazı yüksek riskli sistemler
Uygulama takviminin bazı bölümlerinde değişiklik önerileri gündeme gelebildiği için güncel tarihleri Avrupa Komisyonu’nun resmî sayfalarından kontrol etmek gerekir.
Türkiye ve AB dışındaki şirketler
AB’ye ürün ya da hizmet sunan Türk şirketleri de yasanın kapsamına girebilir. Türkiye’de yapay zekâya özgü kapsamlı bir yasa henüz yürürlükte değildir; kişisel veriler açısından KVKK hükümleri uygulanır.
Cezalar: ihlallerin bedeli ne?
AB Yapay Zekâ Yasası (Tüzük 2024/1689), kurallara uymayan şirketler için Genel Veri Koruma Tüzüğü'nü (GDPR) andıran yüksek para cezaları öngörür. Cezalar, ihlalin türüne göre sabit bir tutar ya da şirketin dünya çapındaki yıllık cirosunun belirli bir yüzdesi olarak belirlenir; hangisi yüksekse o uygulanır.
- Yasaklanan uygulamalar: 35 milyon avroya ya da küresel yıllık cironun yüzde 7'sine kadar.
- Diğer yükümlülüklerin ihlali: Yüksek riskli sistemlere ilişkin kurallar gibi yükümlülüklerde 15 milyon avroya ya da cironun yüzde 3'üne kadar.
- Yanlış ya da yanıltıcı bilgi: Yetkililere yanlış bilgi verilmesi hâlinde 7,5 milyon avroya ya da cironun yüzde 1'ine kadar.
Küçük ve orta ölçekli işletmeler ile girişimler için tüzük, iki seçenekten düşük olanın uygulanmasını öngörür.
Yasayı kim uygulayacak?
Yasanın uygulanması AB düzeyi ve ulusal düzey arasında paylaştırılmıştır. Avrupa Komisyonu bünyesinde 2024'te kurulan Avrupa Yapay Zekâ Ofisi, özellikle genel amaçlı yapay zekâ modellerine ilişkin kuralların denetiminden sorumludur ve uygulama kılavuzlarının hazırlanmasını koordine eder.
Üye devletler ise ulusal piyasa gözetim otoritelerini belirler; bu otoriteler kendi ülkelerinde piyasaya sunulan yapay zekâ sistemlerini denetler. Üye devletlerin temsilcilerinden oluşan Yapay Zekâ Kurulu tutarlı uygulamayı sağlamaya çalışır, bağımsız uzmanlardan oluşan bir bilimsel panel de teknik konularda görüş verir. Tüzük ayrıca her üye devletin, şirketlerin yeni sistemleri denetim altında deneyebileceği en az bir "düzenleyici deneme alanı" (sandbox) kurmasını öngörür.
Yapay zekâ araçlarının özellikleri, planları ve fiyatları sık değişir. Güncel bilgiyi her zaman aracın resmî sayfasından kontrol edin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye değildir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Avrupa Birliği, Yapay Zekâ Tüzüğü (AB) 2024/1689, Resmî Gazete (12 Temmuz 2024).
- Avrupa Komisyonu, “AI Act” bilgi sayfaları ve uygulama takvimi.
- Avrupa Komisyonu, “General-Purpose AI Code of Practice” (Temmuz 2025).
- EUR-Lex – Regulation (EU) 2024/1689 (Artificial Intelligence Act), Madde 99
- Avrupa Komisyonu – European AI Office
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir