Chuyển đến nội dung

Tri thức soi sáng thế giới

Vi nhựa: Ô nhiễm vô hình từ đại dương đến máu người và cách giảm thiểu

Các hạt nhựa nhỏ hơn năm milimet hiện được tìm thấy trên đỉnh Everest, điểm sâu nhất của đại dương và trong máu người. Vi nhựa đến từ đâu, chúng có thể ảnh hưởng thế nào đến sức khỏe, và chúng ta có thể làm gì trong đời sống hàng ngày?

Vi nhựa: Ô nhiễm vô hình từ đại dương đến máu người và cách giảm thiểu

Vì rẻ, nhẹ và bền, nhựa hiện diện khắp nơi trong đời sống hiện đại. Nhưng độ bền đó cũng tạo ra vấn đề: nhựa không tự tiêu tan trong tự nhiên; nó chỉ vỡ thành những mảnh ngày càng nhỏ. Các hạt nhỏ hơn năm milimet được gọi là vi nhựa, còn những hạt nhỏ hơn nhiều nữa là nano nhựa.

Chúng đến từ đâu?

Một số vi nhựa được làm nhỏ ngay từ đầu: vi hạt thêm vào một số mỹ phẩm và sản phẩm vệ sinh, hoặc các hạt nhỏ là nguyên liệu thô của hàng nhựa. Phần lớn hơn nhiều đến từ các nguồn thứ cấp: lốp xe mài mòn trên đường, sợi vải rơi ra từ vải tổng hợp như polyester và acrylic mỗi lần giặt, và chai, túi, lưới cá bị phân hủy bởi nắng và sóng. Nghiên cứu cho thấy mài mòn lốp xe và sợi vải tổng hợp là những nguồn quan trọng nhất của vi nhựa chảy ra đại dương.

Chúng được tìm thấy ở đâu?

Vi nhựa hiện được phát hiện gần như khắp nơi trên Trái Đất: trong 갑각류 nhỏ sống ở đáy Vực Mariana, trong tuyết tại trại độ cao Everest, trong băng Bắc Cực, trong muối biển, và trong nước vòi và nước đóng chai. Một nghiên cứu công bố năm 2022 tìm thấy hạt nhựa trong máu của hầu hết tình nguyện viên được kiểm tra, và các nghiên cứu khác đã phát hiện vi nhựa trong nhau thai và mô phổi. Nghiên cứu công bố năm 2024 cho thấy nước đóng chai có thể chứa nhiều hạt nano nhựa hơn nhiều so với suy đoán trước đây.

Tác động đến sức khỏe

Tác động của vi nhựa đến sức khỏe người chưa được xác định chắc chắn, và các nhà khoa học đang nghiên cứu vấn đề này sâu rộng. Các nghiên cứu phòng thí nghiệm cho thấy một số hạt có thể gây viêm trong tế bào và một số chất phụ gia trong nhựa có thể ảnh hưởng đến hệ nội tiết. Tổ chức Y tế Thế giới nhấn mạnh bằng chứng hiện tại còn hạn chế và cần thêm nghiên cứu, cũng như giảm ô nhiễm nhựa. Điều chắc chắn là sự tích tụ trong hệ sinh thái tự nhiên đang tăng nhanh và ảnh hưởng trực tiếp đến sinh vật biển.

Các bước pháp lý

Nhiều quốc gia đã cấm vi hạt trong mỹ phẩm rửa sạch; Hoa Kỳ làm vậy năm 2015 và Vương quốc Anh năm 2018. Năm 2023 Liên minh Châu Âu thông qua quy định toàn diện hạn chế dần vi nhựa thêm chủ đích vào sản phẩm. Các đàm phán cũng đang diễn ra dưới egida Liên Hợp Quốc cho một hiệp định quốc tế chống ô nhiễm nhựa.

Chúng ta có thể làm gì trong đời sống hàng ngày?

  • Chạy máy giặt đầy và ở nhiệt độ thấp; dùng túi giặt hoặc bộ lọc bắt sợi cho quần áo tổng hợp.
  • Khi có thể, chọn quần áo làm từ sợi tự nhiên như cotton, len và lanh.
  • Dùng đựng thủy tinh hoặc gốm thay vì hâm nóng thức ăn trong nhựa trong lò vi sóng.
  • Giảm chai, túi và bao bì nhựa dùng một lần; mang theo chai đựng nước và túi vải.
  • Kiểm tra mỹ phẩm liệt kê "polyethylene" hoặc "polypropylene" để biết hàm lượng vi nhựa.

Sự tích tụ trong Hệ sinh thái và Hiệu ứng Chuỗi

Vi nhựa xâm nhập hệ sinh thái từ các cấp độ thấp nhất của chuỗi thức ăn tự nhiên. Plankton và động vật không xương sống nhỏ trong đại dương nhầm lẫn các hạt này với thức ăn tự nhiên do kích thước của chúng và nuốt chúng. Tình huống này tạo ra điểm xâm nhập đầu tiên của nhựa vào hệ thống sinh học và dẫn đến sự thâm nhập của ô nhiễm vào mô sống.

Khi đi lên theo chuỗi thức ăn, các loài săn mồi lớn hơn tiêu thụ sinh vật nhỏ cũng hấp thụ các hạt nhựa tích tụ trong cơ thể con mồi. Quá trình này kích hoạt cơ chế tích tụ làm tăng nồng độ nhựa trong các sinh vật ở cấp độ cao hơn. Do đó, cá lớn và động vật có vú biển ở đỉnh chuỗi bị phơi nhiễm ô nhiễm thu thập từ khu vực rộng lớn hơn nhiều.

Hiệu ứng chuỗi này không giới hạn ở môi trường biển mà hoạt động tương tự trong hệ sinh thái trên cạn. Vi nhựa tích tụ trong đất bị giun đất nuốt, và ô nhiễm tiếp tục lan truyền qua chim hoặc động vật có vú nhỏ ăn những sinh vật này. Con người trở thành mắt xích cuối cùng trong chu trình này khi họ tiêu thụ thức ăn từ cả nguồn biển và cạn.

Tương tác với Chất ô nhiễm và Vai trò Vận chuyển

Tác động môi trường của vi nhựa không giới hạn ở sự hiện diện vật lý của chúng; chúng còn đóng vai trò như những cái nam châm hóa học. Bề mặt nhựa có xu hướng hấp thụ các chất ô nhiễm hữu cơ bền và kim loại nặng có mặt trong nước. Tính chất này khiến vi nhựa biến thành phương tiện tập trung và vận chuyển các chất độc trong môi trường.

Khi một sinh vật nuốt một hạt vi nhựa, nó hấp thụ không chỉ nhựa mà còn các hóa chất tập trung bám trên bề mặt của nó. Điều này tạo ra cơ chế vận chuyển tạo điều kiện cho các chất ô nhiễm xâm nhập vào cơ thể sống. Các hạt nhựa trung gian cho sự thâm nhập của các chất vào mô mà bình thường khó tiếp cận.

Ngoài ra, các chất phụ gia đưa vào trong quá trình sản xuất nhựa có thể rò rỉ theo thời gian. Các hóa chất như chất dẻo hoặc chất 착색 có thể được giải phóng vào môi trường khi các hạt di chuyển qua hệ tiêu hóa. Do đó, vi nhựa hình thành nguồn rủi ro hai mặt, vừa mang chất ô nhiễm bên ngoài vào bên trong và vừa giải phóng hóa chất bên ra bên ngoài.

Vận chuyển và Phân tán qua Khí quyển

Vi nhựa được vận chuyển trên quy mô toàn cầu không chỉ qua đường nước mà còn qua dòng không khí. Đặc biệt là sợi rơi ra từ vải tổng hợp và các hạt nhỏ do mài mòn lốp xe có thể được mang lên các tầng trên của khí quyển nhờ sự nhẹ của chúng. Điều này cho phép ô nhiễm nhựa đến những vùng xa xôi khỏi khu dân cư.

Các hạt được không khí mang theo trở lại bề mặt Trái Đất qua các dạng hạ thủy như mưa và tuyết. Chu trình này là lý do chính khiến ô nhiễm nhựa lan truyền đến những vùng biệt lập nhất, đỉnh núi cao và vùng cực. Chu trình khí quyển khiến ô nhiễm chuyển từ vấn đề cục bộ sang phân bố đồng nhất trên toàn cầu.

Trong trung tâm thành phố, nồng độ vi nhựa đi kèm ô nhiễm không khí làm tăng nguy cơ xâm nhập vào cơ thể người qua đường hô hấp. Các sợi hít vào cùng bụi có thể đến sâu vào phổi. Như vậy, ô nhiễm nhựa thâm nhập không gian sống của chúng ta không chỉ qua chế độ ăn mà còn qua không khí chúng ta hít thở.

Tác động Vật lý đến Sinh vật Biển

Động vật biển thường tiêu thụ vi nhựa vì chúng tương tự về kích thước và màu sắc với con mồi. Điều này dẫn đến các vấn đề vật lý nghiêm trọng trong hệ tiêu hóa của các sinh vật này. Các hạt nhựa tích tụ trong dạ dày và ruột, ngăn cản hấp thụ chất dinh dưỡng thực sự và làm rối loạn cân bằng năng lượng của sinh vật.

Các tác động chính của vi nhựa đến sinh vật biển như sau:

  • Giảm việc tìm kiếm thức ăn thật và dẫn đến đói do cảm giác no giả tạo trong dạ dày.
  • Khích ứng và chấn thương vật lý ở cơ quan và mô nội tạng do các hạt có mép sắc.
  • Làm chậm tốc độ tăng trưởng và rối loạn phát triển do giảm hấp thụ dinh dưỡng.
  • Giảm năng suất trứng và tăng trưởng dân số do gây áp lực lên cơ quan sinh sản.
  • Làm yếu phản xạ bơi lội và phòng thủ do stress ở cấp độ tế bào.

Các tác động vật lý này đe dọa sức khỏe của toàn bộ quần thể chứ không chỉ cá thể riêng lẻ. Đặc biệt trong các hệ sinh thái nhạy cảm như rạn san hô, sự lắng đọng vi nhựa vào mô làm giảm khả năng phục hồi của rạn san hô và rung chuyển cân bằng tổng thể của hệ sinh thái.

Phương pháp Phát hiện và Phân tích

Việc phát hiện vi nhựa từ tự nhiên và mẫu sinh học là quá trình phức tạp cao vì các hạt cực nhỏ và trông giống vật chất hữu cơ. Ở giai đoạn phân tích, các chất hữu cơ trong mẫu trước hết phải được làm sạch. Quy trình này thường dùng các dung dịch hóa học hòa tan mô sinh học mà không làm hỏng nhựa.

Các mẫu đã làm sạch sau đó được đưa vào phân tích dựa trên ánh sáng. Các nhà khoa học xác định loại polymer của các hạt bằng cách tận dụng việc mỗi loại nhựa phản xạ hoặc hấp thụ ánh sáng khác nhau. Nhờ phương pháp này, có thể phân biệt chính xác một hạt là polyester hay polyethylene, ví dụ.

Khi đi xuống cấp độ nano nhúa, kính hiển vi tiêu chuẩn trở nên không đủ. Ở giai đoạn này, các thiết bị công nghệ cao cung cấp hình ảnh ở cấp độ nguyên tử được đưa vào sử dụng. Các phân tích này giúp chúng ta hiểu không chỉ sự hiện diện của nhựa mà còn xem chúng có thể xuyên màng tế bào và di chuyển trong mô như thế nào.

Vật liệu thay thế Nhựa và Triển vọng Tương lai

Để chặn đứng ô nhiễm nhựa ngay tại nguồn, việc phát triển vật liệu thay thế có thể thay thế polymer truyền thống là cực kỳ quan trọng. Tại điểm này, trọng tâm đặt vào vật liệu phân hủy sinh học phân giải hoàn toàn trong tự nhiên và không để lại vi nhựa. Các nguồn tự nhiên như tinh bột thực vật và nấm men mycelia cung cấp giải pháp mới cho ngành bao bì.

Chỉ thay đổi vật liệu là chưa đủ; mô hình sản xuất và tiêu dùng phải được thiết kế lại. Cách tiếp cận kinh tế tuần hoàn nhằm kéo dài vòng đời sản phẩm và đảm bảo nhựa được tái chế trong vòng lặp vô tận. Trong mô hình này, khái niệm rác thải bị loại bỏ, và mỗi mảnh nhựa được xem như nguyên liệu cho sản phẩm mới.

Trong tương lai, người ta dự kiến không chỉ tái chế nhựa mà còn dùng phương pháp sinh công nghệ để làm sạch vi nhựa hiện có trong tự nhiên. Các nghiên cứu về enzyme và vi sinh vật ăn nhựa mang来 những cách hứa hẹn giảm ô nhiễm ở đại dương và đất.

Câu hỏi thường gặp

Nước vòi hay nước đóng chai?

Vi nhựa có thể có trong cả hai; một số nghiên cứu báo cáo nồng độ cao hơn trong nước đóng chai. Nước vòi an toàn và, nếu cần, bộ lọc phù hợp là cách thực tế để giảm cả rác nhựa và nguy cơ phơi nhiễm.

Nguồn và đọc thêm

  1. Heather A. Leslie et al., “Discovery and quantification of plastic particle pollution in human blood”, Environment International 163 (2022).
  2. Naixin Qian et al., “Rapid single-particle chemical imaging of nanoplastics…”, PNAS 121 (2024).
  3. World Health Organization, Dietary and inhalation exposure to nano- and microplastic particles (2022).
  4. European Commission, restriction on intentionally added microplastics (2023).
Chia sẻ
Theo dõi YulaHubNhận những tin quan trọng nhất trong ngày sớm nhất.
RSS

Để lại bình luận

Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *