Khi nghĩ đến lập ngân sách, hầu hết chúng ta hình dung những bảng tính phức tạp liệt kê từng khoản chi tiêu, mà chúng ta bỏ cuộc sau vài tuần. Đó chính là lý do quy tắc 50/30/20 phổ biến: nó giúp bạn kiểm soát tiền bạc đi đâu mà không bị chìm đắm trong chi tiết.
Cách thức hoạt động của quy tắc
Bạn chia thu nhập thực lĩnh thành ba nhóm:
- 50 phần trăm – Nhu cầu thiết yếu: tiền thuê nhà hoặc trả vay nhà, hóa đơn, thực phẩm, đi lại, bảo hiểm và các khoản trả nợ tối thiểu; những thứ mà cuộc sống sẽ sụp đổ nếu thiếu.
- 30 phần trăm – Mong muốn: ăn ngoài, đăng ký dịch vụ, mua sắm quần áo, du lịch và sở thích.
- 20 phần trăm – Tiết kiệm và trả nợ thêm: quỹ khẩn cấp, tiết kiệm hưu trí, đầu tư và các khoản trả nợ vượt mức tối thiểu.
Một ví dụ
Đối với người thu nhập thực lĩnh 3.000 một tháng, 1.500 dành cho nhu cầu thiết yếu, 900 cho mong muốn và 600 cho tiết kiệm. Nếu nhóm mong muốn hết tiền trước khi tháng kết thúc, thì không chi tiêu thêm trong tháng đó, và nhóm tiết kiệm vẫn nguyên vẹn.
Có phù hợp với mọi người không?
Ở các thành phố lớn, chỉ tiền thuê nhà có thể nuốt chửng một nửa thu nhập. Trong trường hợp đó bạn cần điều chỉnh quy tắc: 60/20/20 hoặc 70/10/20 có thể thực tế hơn. Điều quan trọng không phải là tỷ lệ phần trăm chính xác mà là thói quen dành ra một phần cố định cho tiết kiệm. Nếu 20 phần trăm cảm thấy quá nhiều, hãy bắt đầu từ 5 và tăng dần mỗi khi được tăng lương.
Mẹo để duy trì thói quen
- Ngày nhận lương, chuyển phần tiết kiệm sang tài khoản riêng bằng chuyển khoản tự động. Bạn sẽ không chi tiền mà bạn không thấy.
- Dùng thẻ hoặc tài khoản riêng cho mong muốn; khi hết tiền, tiền vui tháng đó cũng hết.
- Tháng đầu tiên, chỉ theo dõi chi tiêu. Nhìn thấy tiền thực sự đi đâu thường tạo ra sự khác biệt lớn nhất.
Bài viết này chỉ mang tính thông tin chung và không phải là lời khuyên tài chính.
Nguồn gốc của quy tắc
Quy tắc 50/30/20 tiếp cận đông đảo độc giả thông qua cuốn sách năm 2005 "All Your Worth: The Ultimate Lifetime Money Plan" của giáo sư luật Mỹ và sau này là thượng nghị sĩ Elizabeth Warren cùng con gái Amelia Warren Tyagi. Các tác giả đề xuất chia thu nhập sau thuế thành ba nhóm: nhu cầu thiết yếu, mong muốn, và tiết kiệm hoặc trả nợ. Mục tiêu là cung cấp một khung làm việc đơn giản, dễ nhớ thay vì các bảng tính phức tạp.
Sự phổ biến của khung làm việc này xuất phát từ sự đơn giản. Đối với người không muốn theo dõi chi tiết từng mục hoặc không có kinh nghiệm lập ngân sách, nhớ ba nhóm dễ dàng hơn nhiều. Tuy nhiên, quy tắc phải được điều chỉnh cho độ tuổi, mức thu nhập và thành phố sinh sống; chính cuốn sách cũng chỉ đưa ra điểm xuất phát chứ không áp đặt một công thức cố định.
Vùng xám giữa Nhu cầu thiết yếu và Mong muốn
Phần khó nhất của quy tắc là quyết định một khoản chi là nhu cầu thiết yếu hay mong muốn. Tiền thuê nhà, thực phẩm cơ bản, đi lại, tiện ích, và phí bảo hiểm bắt buộc rõ ràng là nhu cầu thiết yếu. Tuy nhiên, các khoản như cước điện thoại hoặc kết nối internet được coi là nhu cầu thiết yếu đối với hầu hết mọi người vì chúng là công cụ làm việc và giao tiếp; nhưng chọn gói cước cao cấp nhất lại là mong muốn. Tương tự, mua sắm thực phẩm là nhu cầu thiết yếu, nhưng đồ ăn sẵn hoặc chi tiêu nhà hàng chuyển sang nhóm mong muốn.
Một cách thực tế để quản lý vùng xám này là tách từng mục chi thành "chức năng cốt lõi" và "khoảng cách sự thoải mái". Ví dụ, đi lại là nhu cầu thiết yếu; nhưng chi phí thêm của một chiếc xe đắt hơn hoặc thích đi taxi rơi vào nhóm mong muốn. Cách tiếp cận này nhắc nhở chúng ta rằng quy tắc không phải là danh sách cấm đoán cứng nhắc mà là công cụ cân bằng có ý thức.
Các phương pháp lập ngân sách thay thế
Quy tắc 50/30/20 không phải là phương pháp duy nhất. Trong lập ngân sách dựa trên nền tảng không (zero-based budgeting), mọi đơn vị tiền tệ được giao một nhiệm vụ; thu nhập trừ đi tất cả chi tiêu và tiết kiệm đã lên kế hoạch bằng không. Trong phương pháp phong bì (envelope method), một hạn mức tiền mặt hoặc số hàng tháng được đặt cho mỗi nhóm, và chi tiêu trong nhóm đó dừng lại khi đạt hạn mức. Trong cách tiếp cận "trả tiền cho bản thân trước" (pay yourself first), tiết kiệm được dành ra ngay khi lương về, và số tiền còn lại chi tiêu tự do.
Các điều chỉnh như 60/20/20 hoặc 70/20/10 phổ biến đối với người gánh chịu gánh nặng tiền thuê nhà hoặc nợ nần cao. Quan trọng hơn phương pháp nào được chọn là việc áp dụng nhất quán một phương pháp. Một ngân sách tốt là bảng điều khiển giúp bạn đưa ra lựa chọn có ý thức thay vì chỉ hạn chế chi tiêu.
Thu nhập biến động và Quỹ khẩn cấp
Đối với người làm tự do, làm theo hoa hồng, hoặc nhân viên theo mùa, thu nhập không giống nhau mỗi tháng. Trong những trường hợp này, khuyến nghị phổ biến là lập ngân sách dựa trên thu nhập tháng thấp nhất và gửi phần dư thừa từ các tháng tốt vào tài khoản đệm. Các tổ chức tư vấn tài chính thường đưa ra quy tắc ngón tay cái là giữ ba đến sáu tháng chi phí thiết yếu trong quỹ khẩn cấp dễ dàng truy cập; khoảng này thay đổi tùy hoàn cảnh cá nhân.
Ở Mỹ, các tổ chức như Cục Bảo vệ Tài chính Người tiêu dùng (CFPB) xuất bản hướng dẫn miễn phí về lập ngân sách và quỹ khẩn cấp; ở Thổ Nhĩ Kỳ, Cơ quan Điều hành và Giám sát Ngân hàng (BDDK) và các trang kiến thức tài chính của ngân hàng cung cấp thông tin tương tự. Bài viết này chỉ mang tính thông tin chung; không phải là lời khuyên đầu tư, và bạn nên tham khảo chuyên gia có giấy phép cho các quyết định phù hợp với tình huống cá nhân.
Các bước bắt đầu áp dụng quy tắc
Để đưa quy tắc vào thực hành, bước đầu tiên là xác định thu nhập ròng. Lương, thu nhập cho thuê, hoặc thu nhập phụ đều đặn được tổng hợp sau thuế. Bước thứ hai là xem lại sao kê ngân hàng ba tháng gần nhất và phân bổ chi tiêu vào các nhóm nhu cầu thiết yếu, mong muốn, và tiết kiệm. Phân tích này thường cho kết quả bất ngờ: các khoản đăng ký dịch vụ và giao đồ ăn nhỏ nhưng thường xuyên đôi khi chiếm tỷ trọng lớn hơn dự kiến.
Ở bước thứ ba, bạn so sánh tỷ lệ hiện tại với tỷ lệ mục tiêu. Nếu mong muốn vượt quá ba mươi phần trăm, xác định các khoản dễ cắt giảm nhất. Nếu nhu cầu thiết yếu vượt quá năm mươi phần trăm, có thể cần xem lại tiền thuê nhà, đi lại, hoặc cấu trúc nợ. Cuối cùng, thiết lập chuyển khoản tự động cho tiết kiệm và trả nợ vào ngày nhận lương đảm bảo quy tắc bền vững. Việc dùng bảng tính hoặc ứng dụng không bắt buộc; một cuốn sổ tay đơn giản cũng hoạt động tốt.
Hạn chế và Phản biện của quy tắc
Quy tắc 50/30/20 không phù hợp với mọi tình huống. Ở các thành phố lớn, tiền thuê nhà cao có thể dễ dàng đẩy nhu cầu thiết yếu lên bảy mươi phần trăm thu nhập; trong những trường hợp này, nhắm đến năm mươi phần trăm có thể không thực tế. Ở các hộ gia đình thu nhập thấp, hai mươi phần trăm tiết kiệm thường không thể thực hiện. Người phê bình cho rằng quy tắc do đó không phải là tiêu chuẩn công bằng cho mọi người và rằng lập kế hoạch cá nhân hóa chính xác hơn.
Tuy nhiên, quy tắc có thể đóng vai trò bước đầu hữu ích cho những người chưa có thói quen lập ngân sách. Khi các tỷ lệ được xem không phải là mục tiêu cứng nhắc mà là la bàn để so sánh tình huống của chính mình, chúng phát huy hiệu quả tốt nhất.
Nguồn tham khảo và đọc thêm
- Warren, E. and Tyagi, A. W. – All Your Worth: The Ultimate Lifetime Money Plan (Free Press, 2005).
- CFPB – Các trang hướng dẫn lập ngân sách và tiết kiệm.
- Cơ quan Điều hành và Giám sát Ngân hàng (BDDK) – Các trang thông tin kiến thức tài chính.
Để lại bình luận
Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *