Northern lights là một trong những màn biểu diễn ngoạn mục nhất của thiên nhiên. Vào những đêm trời trong và tối, ở các khu vực gần hai cực, các dải sáng xanh, những rèm sóng lăn và đôi khi ánh sáng tím đỏ xuất hiện trên bầu trời. Đằng sau màn biểu diễn này là sự tương tác vô hình giữa Mặt Trời và Trái Đất.
Chúng hình thành như thế nào?
Mặt Trời liên tục phát ra một luồng hạt mang điện tích vào không gian — “gió mặt trời”. Khi những hạt này chạm vào từ trường Trái Đất, phần lớn bị lệch hướng, nhưng một số được dẫn hướng theo các đường sức từ về phía các vùng cực, nơi chúng va vao các khí trong tầng khí quyển trên cao. Nhờ năng lượng từ các va chạm, các nguyên tử oxy và nitơ giải phóng năng lượng đó thành ánh sáng. Oxy ở khoảng 100–250 km tạo ra màu xanh, phổ biến nhất; oxy ở độ cao lớn hơn tạo ra màu đỏ; còn nitơ tạo ra các sắc xanh và tím. Khi xảy ra các vụ phun lớn và bắt tia khối lượng quanh mặt trời trên Mặt Trời, bão từ trường trở nên dữ dội hơn và hiện tượng cực quang có thể được nhìn thấy từ những vĩ độ thấp hơn nhiều.
Có thể nhìn thấy ở đâu?
Hiện tượng cực quang thường được nhìn thấy nhất trong vùng hình vành khuyên bao quanh các từ cực, được gọi là “vòng cực quang”. Vì vậy, những nơi ngắm cực quang đẹp nhất bao gồm:
- Miền bắc Na Uy: Tromsø và quần đảo Lofoten.
- Lapland Thụy Điển và Phần Lan: Abisko, Kiruna, Rovaniemi và Saariselkä.
- Iceland: những khu vực tối ngoài Reykjavík.
- Canada và Alaska: Yellowknife, Whitehorse và Fairbanks.
Ở bán cầu nam, cùng hiện tượng đó được gọi là “cực quang nam” (aurora australis) và có thể ngắm từ Tasmania, miền nam New Zealand và Antarctica.
Khi nào nên đi
Thực tế, cực quang xảy ra quanh năm, nhưng cần bóng tối mới nhìn thấy được. Vì Mặt Trời không lặn trong mùa hè cực, thời gian đẹp nhất là từ tháng 9 đến tháng 3. Các giờ quanh nửa đêm thường cho nhiều cơ hội nhất. Cực quang mạnh xuất hiện thường xuyên hơn trong những năm đỉnh của chu kỳ hoạt động khoảng 11 năm của Mặt Trời; năm 2024–2025 là một giai đoạn như vậy, và cực quang đã được chụp ảnh từ những vĩ độ thấp bất thường.
Mẹo ngắm và chụp ảnh
- Hãy chọn một nơi xa ánh sáng đô thị, có đường chân trời phía bắc thoáng và theo dõi dự báo mây.
- Theo dõi chỉ số Kp trong các ứng dụng thời tiết không gian; giá trị cao hơn nghĩa là cực quang mạnh hơn, nhìn thấy được ở xa hơn về phía nam.
- Dùng chân máy để chụp ảnh; ống kính góc rộng, độ mở ống kính khoảng f/2.8, ISO 1600–3200 và thời gian phơi sáng 5–15 giây là một điểm khởi đầu tốt. Chế độ ban đêm của nhiều điện thoại thông minh cũng cho ra kết quả ấn tượng.
- Mặc nhiều lớp để chống rét trong những đêm cực và mang theo pin dự phòng; cái lạnh làm pin cạn nhanh.
Cơ Sở Vật Lý Của Các Màu Sắc
Sự đa dạng của các màu sắc xuất hiện trên bầu trời phụ thuộc vào việc các hạt mang điện tích từ Mặt Trời tương tác với những nguyên tử khí nào từ khí quyển và ở những độ cao nào. Màu xanh phổ biến nhất xuất hiện khi các hạt va chạm với nguyên tử oxy ở những độ cao xác định. Trong quá trình va chạm này, các nguyên tử thu nạp năng lượng và chuyển sang trạng thái hưng phấn, rồi sau đó giải phóng năng lượng đó thành ánh sáng khi trở về trạng thái ban đầu.
Màu đỏ được hình thành nhờ sự tương tác của các nguyên tử oxy ở độ cao cao hơn nhiều so với màu xanh. Cần có hoạt động mặt trời mạnh mới có thể nhìn thấy những màu này. Các sắc xanh và tím thường xuất hiện thông qua việc kích thích các nguyên tử nitơ. Những màu do nitơ phát ra thường nổi bật ở các mép dưới của cực quang hoặc trong những cơn bão rất mạnh.
Cường độ và độ sáng của các màu sắc có liên hệ trực tiếp với tốc độ của gió mặt trời và mật độ dòng chảy hiện tại của khí quyển. Dòng hạt càng mạnh, các màu sắc càng rực rỡ và rõ nét. Tình huống này tạo nên một màn trình diễn ánh sáng tự nhiên trên bầu trời.
Quan Điểm Văn Hóa Và Thần Thoại
Trong suốt lịch sử loài người, các xã hội khác nhau đã gán cho hiện tượng cực quang nhiều ý nghĩa khác nhau. Trong các cách diễn giải truyền thống, những ánh sáng này thường được liên hệ với các linh thể tinh thần hoặc hiện tượng siêu nhiên. Ở một số nền văn hóa cổ đại, người ta tin rằng những ánh sáng múa lượn trên bầu trời là linh hồn của người đã mất hoặc là thông điệp từ các thực thể thiên thượng.
Trong các bộ lạc bản địa của Bắc Âu, có những niềm tin cho rằng ánh sáng này mang đến các dấu hiệu về mùa săn bắn hoặc điều kiện thời tiết. Trong một số câu chuyện, người ta gợi ý rằng những ánh sáng này là sự phản chiếu của giáp tráng chiến binh. Những cách tiếp cận thần thoại này là các lời giải thích văn hóa do con người xây dựng trước sức mạnh không thể giải thích của thiên nhiên.
Trong các truyền thống Inuit, cực quang đôi khi được mô tả như những linh hồn đang chơi trò chơi trên bầu trời. Những câu chuyện này là các phương tiện truyền thống dùng để giải thích tính chất di động và biến đổi của ánh sáng. Ngày nay, những câu chuyện đó được công nhận là di sản văn hóa ngoài các sự thật khoa học.
Vai Trò Bảo Vệ Của Nhân Quang
Sự chuyển động của kim loại lỏng trong lõi Trái Đất tạo ra một từ trường khổng lồ bao quanh hành tinh. Cấu trúc này, được gọi là nhân quang, hoạt động như một lá chắn vô hình ngăn các hạt mang điện tích có hại từ Mặt Trời tiếp cận trực tiếp với khí quyển. Nếu không có từ trường bảo vệ này, gió mặt trời có thể xói mòn các tầng trên của khí quyển theo thời gian.
Khi các hạt từ Mặt Trời chạm vào từ trường, một phần lớn bị lệch hướng và đẩy trở lại không gian. Tuy nhiên, vì các đường sức từ hội tụ ở hai cực, một số hạt vẫn có thể lọt vào khí quyển thông qua cấu trúc hình phễu này. Điều này giải thích vì sao cực quang chỉ tập trung ở các vùng cực.
Độ mạnh và cấu trúc của từ trường là những yếu tố chính quyết định bề rộng và vị trí của cực quang. Trong những cơn bão mặt trời mạnh, lá chắn từ bị nén lại, và các hạt có thể tràn xuống vĩ độ thấp hơn. Sự tương tác này là một quá trình quan trọng cho thấy các hệ thống duy trì sự sống của hành tinh vận hành như thế nào.
Cực Quang Như Một Hiện Tượng Phổ Quát
Hiện tượng trình diễn ánh sáng không phải là đặc hữu của Trái Đất; các sự kiện tương tự được quan sát thấy trên những hành tinh khác có từ trường và khí quyển. Đặc biệt trên các hành tinh khí khổng lồ, cực quang xảy ra mạnh hơn và trải rộng hơn nhiều so với trên Trái Đất. Đây là kết quả của những từ trường cực lớn mà các hành tinh đó sở hữu.
Trên các hành tinh như Sao Mộc và Sao Thổ, các hạt phát ra từ chính các vệ tinh của hành tinh, ngoài gió mặt trời, còn kích hoạt quá trình hình thành cực quang. Những tương tác này tạo ra ánh sáng liên tục và rất rực rỡ ở các vùng cực của hành tinh. Những quan sát này đã được ghi nhận bởi các tàu vũ trụ ở những bước sóng khác nhau.
Đã biết rằng các quá trình tương tự vận hành trên những hành tinh xa hơn như Sao Thiên Vương và Sao Hải Vương. Tuy nhiên, vì từ trường của các hành tinh này phức tạp hơn và lệch tâm so với Trái Đất, sự phân bố của cực quang cũng khác nhau. Điều này cho thấy sự đa dạng của các tương tác từ trường trong vũ trụ.
Các Vùng Tương Tác Khí Quyển
Vùng nơi cực quang hình thành gồm các tầng trên cao của khí quyển, được gọi là nhiệt quyển và ion quyển. Trong những vùng này, không khí rất mỏng và các phân tử khí nằm cách xa nhau. Khi các electron năng lượng cao từ Mặt Trời va chạm với những khí thưa thớt này, chúng làm thay đổi các mức năng lượng của nguyên tử.
Ion quyển là một lớp có độ dẫn điện cao, thuận lợi cho chuyển động uốn lượn của cực quang. Các hạt di chuyển dọc theo các đường sức từ phát ra năng lượng dưới dạng photon khi tương tác với các khí khí quyển. Quá trình này tạo thành cơ sở cho những rèm sáng lấp lánh mà chúng ta nhìn thấy trên bầu trời.
Nhiệt độ và mật độ của khí quyển ảnh hưởng đến cách ánh sáng được phát ra. Trong khi nhiệt độ tăng ở độ cao lớn, tần suất va chạm của các hạt lại giảm. Sự cân bằng này là các thông số vật lý quyết định cả màu sắc lẫn kiểu phân bố của cực quang trên bầu trời.
Các Hình Thức Và Cấu Trúc Thị Giác
Cực quang có thể mang nhiều hình thức thị giác khác nhau tùy thuộc vào vị trí của người quan sát và cường độ hoạt động mặt trời. Những hình thức này được tạo ra theo mức độ uốn cong của từ trường tại thời điểm đó và mật độ dòng hạt. Đôi khi người ta nhìn thấy một dải sáng ổn định, đôi khi là những rèm sáng chuyển động nhanh.
- Vòng cung: Các dải sáng ổn định và hơi cong kéo dài dọc theo đường chân trời.
- Rèm: Các cấu trúc trông như uốn lượn và nhiều lớp, trôi từ trên xuống dưới.
- Vành sáng: Ánh sáng hình tròn tập trung ngay phía trên người quan sát và tỏa ra từ tâm.
- Dải rộng: Những vùng sáng rộng hơn và phẳng hơn, cắt ngang bầu trời từ đầu này sang đầu kia.
Sự thay đổi trong các cấu trúc này phản ánh sự tương tác tức thời của gió mặt trời với khí quyển. Đặc biệt, các hiện tượng vành sáng xảy ra khi các đường sức từ trở nên thẳng đứng tại vị trí của người quan sát. Sự đa dạng thị giác này là yếu tố chính khiến việc ngắm cực quang trở nên ấn tượng.
Các câu hỏi thường gặp
Có thể nhìn thấy northern lights từ các vĩ độ trung bình không?
Chỉ rất hiếm. Trong những cơn bão từ trường rất mạnh, cực quang có thể lan tới các vĩ độ trung bình và được chụp lại như một quầng sáng đỏ mờ nhạt trên đường chân trời phía bắc.
Cực quang có tạo ra âm thanh không?
Một số người quan sát đã báo cáo về âm thanh lách tách, và nghiên cứu về điều này vẫn tiếp tục. Tuy nhiên, phần lớn tuyệt đối các hiện tượng cực quang đều im lặng.
Nguồn và tài liệu đọc thêm
- Trung tâm Dự báo Thời tiết Không gian NOAA (SWPC), trang “Aurora”.
- NASA, trang thông tin “Auroras”.
- Các hướng dẫn về cực quang từ Visit Norway và các hội đồng du lịch Lapland.
Để lại bình luận
Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *