Chuyển đến nội dung

Tri thức soi sáng thế giới

Big Bang (Vụ Nổ Lớn) Là Gì? Vũ Trụ Đã Bắt Đầu Như Thế Nào và Chúng Ta Biết Được Điều Đỏ Bằng Cách Nào?

Theo khoa học hiện đại, vũ trụ bắt đầu giãn nở từ một trạng thái cực kỳ nóng và đặc cách đây khoảng 13,8 tỷ năm. Bài viết này trình bày những gì lý thuyết Vụ Nổ Lớn đề cập, những gì nó không đề cập, cùng ba bằng chứng quan trọng củng cố cho lý thuyết này.

Big Bang (Vụ Nổ Lớn) Là Gì? Vũ Trụ Đã Bắt Đầu Như Thế Nào và Chúng Ta Biết Được Điều Đỏ Bằng Cách Nào?

Cái tên "Big Bang" (Vụ Nổ Lớn) có thể gây hiểu lầm: lý thuyết này không mô tả một vụ nổ tại một điểm trong không gian trống rỗng mà là sự giãn nở của chính không gian, ở mọi nơi cùng một lúc. Vũ trụ từng nhỏ hơn, nóng hơn và đặc hơn rất nhiều, và nó đã giãn nở và nguội đi kể từ đó. Trớ trêu thay, cái tên này bắt nguồn từ một bài phát biểu trên đài phát thanh năm 1949 của nhà thiên văn học người Anh Fred Hoyle, người phản đối lý thuyết này.

Sự ra đời của lý thuyết

Vào những năm 1920, nhà vật lý và linh mục người Bỉ Georges Lemaître, xuất phát từ thuyết tương đối rộng của Einstein, đã gợi ý rằng vũ trụ có thể đang giãn nở và đề xuất rằng nó bắt đầu từ một "nguyên tử nguyên thủy". Vào năm 1929, nhà thiên văn học người Mỹ Edwin Hubble đã công bố các quan sát cho thấy các thiên hà ở xa đang di chuyển ra xa chúng ta, và chúng càng ở xa thì càng lùi lại nhanh hơn. Đây là bằng chứng quan sát mạnh mẽ đầu tiên cho một vũ trụ đang giãn nở.

Ba bằng chứng quan trọng

  • Sự giãn nở của vũ trụ: Sự dịch chuyển đỏ của ánh sáng từ các thiên hà cho thấy không gian đang giãn nở. Lần ngược sự giãn nở này dẫn đến một khởi đầu nóng và đặc, nơi mọi thứ ở cùng một chỗ.
  • Phức xạ nền vi sóng vũ trụ: Khi vũ trụ được khoảng 380.000 năm tuổi, các nguyên tử hình thành và ánh sáng có thể truyền đi tự do. Tàn dư đã nguội đi của ánh sáng đầu tiên này đã được Arno Penzias và Robert Wilson vô tình phát hiện ra vào năm 1965, mang về Giải thưởng Nobel Vật lý năm 1978. Các vệ tinh COBE, WMAP và Planck đã lập bản đồ về nó với độ chính xác cao.
  • Sự phong phú của các nguyên tố nhẹ: Lý thuyết dự đoán rằng hydro, heli và một chút liti đã hình thành trong vài phút đầu tiên. Tỷ lệ quan sát được trong vũ trụ phần lớn phù hợp với những dự đoán này.

Dòng thời gian ngắn gọn của vũ trụ

  • Những khoảnh khắc đầu tiên: Nhiều nhà vũ trụ học cho rằng vũ trụ đã giãn nở cực kỳ nhanh chóng trong một phần nhỏ của giây (lạm phát vũ trụ).
  • Những phút đầu tiên: Các proton và neutron kết hợp để tạo thành hạt nhân của các nguyên tố nhẹ.
  • 380.000 năm: Các nguyên tử hình thành và vũ trụ trở nên trong suốt.
  • Vài trăm triệu năm: Những ngôi sao và thiên hà đầu tiên ra đời.
  • Khoảng 9,2 tỷ năm: Hệ Mặt Trời hình thành (khoảng 4,6 tỷ năm trước).

Những điều lý thuyết chưa giải thích

Lý thuyết Vụ Nổ Lớn giải thích cách vũ trụ tiến hóa thành trạng thái hiện tại của nó, nhưng nó không trả lời các câu hỏi như "điều gì có trước đó" hoặc "tại sao nó lại bắt đầu". Bản chất của vật chất tối, được cho là chiếm phần lớn vật chất của vũ trụ, và năng lượng tối, thứ thúc đẩy sự giãn nở, vẫn chưa được biết đến. Các công cụ như Kính viễn vọng Không gian James Webb đang cung cấp những manh mối mới bằng cách quan sát các thiên hà sớm nhất.

Phức xạ nền vi sóng vũ trụ được phát hiện như thế nào?

Một trong những hỗ trợ mạnh mẽ nhất cho lý thuyết Vụ Nổ Lớn đã được tìm thấy một cách tình cờ. Vào năm 1964, Arno Penzias và Robert Wilson, làm việc tại Bell Laboratories, nhận thấy một "tiếng ồn" mờ nhạt trong ăng-ten hình còi của họ ở New Jersey phát ra từ mọi hướng trên bầu trời mà họ không thể loại bỏ được. Tín hiệu này là bức xạ còn sót lại từ vũ trụ sơ khai hiện đã nguội đi đến nhiệt độ khoảng 2,7 kelvin.

  • Giải Nobel 1978: Penzias và Wilson nhận giải Nobel Vật lý cho phát hiện này.
  • COBE: Vệ tinh COBE của NASA cho thấy bức xạ có quang phổ vật đen gần như hoàn hảo và mang sự khác biệt nhỏ về nhiệt độ; John Mather và George Smoot đã nhận giải Nobel Vật lý năm 2006.
  • WMAP và Planck: Các vệ tinh sau đó đã lập bản đồ những khác biệt nhỏ này một cách chi tiết hơn nhiều.

Tuổi của vũ trụ được tính toán như thế nào, và "độ căng Hubble" là gì?

Dữ liệu từ vệ tinh Planck cho thấy tuổi của vũ trụ là khoảng 13,8 tỷ năm. Phép tính này dựa trên việc so sánh các mẫu trong bức xạ nền vi sóng vũ trụ với một mô hình lý thuyết. Cùng một mô hình dự đoán giá trị khoảng 67 kilômét mỗi giây trên mỗi megaparsec cho tốc độ giãn nở hiện tại của vũ trụ (hằng số Hubble).

Tuy nhiên, các phép đo trực tiếp thực hiện với các ngôi sao biến quang Cepheid và siêu tân tinh ở các thiên hà lân cận lại tìm thấy giá trị gần bằng 73 kilômét mỗi giây trên mỗi megaparsec. Sự khác biệt giữa hai phương pháp này được gọi là "độ căng Hubble". Liệu sự khác biệt này xuất phát từ lỗi đo lường hay từ vật lý còn thiếu trong mô hình chuẩn là một trong những câu hỏi được tranh luận nhiều nhất trong ngành vũ trụ học ngày nay.

Các câu hỏi thường gặp

Vũ trụ đang giãn nở vào cái gì?

Theo vũ trụ học, vũ trụ không giãn nở "vào" bất cứ thứ gì; chính không gian đang giãn nở và khoảng cách giữa các thiên hà lớn lên. Đó là một bức tranh trái ngược với trực giác nhưng lại phù hợp với các quan sát.

Nguồn và tài liệu đọc thêm

  1. NASA, Các trang "What Is the Big Bang?" và WMAP "Universe 101".
  2. Hợp tác nghiên cứu Planck, “Kết quả Planck 2018. VI. Các tham số vũ trụ học”, Astronomy & Astrophysics, 2020.
  3. Giải Nobel, “Giải Nobel Vật lý năm 1978”.
  4. Giải Nobel – Vật lý năm 1978 (Penzias, Wilson) và năm 2006 (Mather, Smoot)
  5. ESA – Planck và bức xạ nền vi sóng vũ trụ
  6. NASA – WMAP: Các bài kiểm tra về Vũ trụ học Vụ Nổ Lớn
Chia sẻ
Theo dõi YulaHubNhận những tin quan trọng nhất trong ngày sớm nhất.
RSS

Để lại bình luận

Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *